Sınıflandırma çeşitleri: Yapay ve doğal sınıflandırma
Yeryüzündeki milyonlarca canlı türünü benzerlik, farklılık ve akrabalık derecelerine göre gruplandırarak inceleyen biyoloji alt dalına sistematik (taksonomi) denir. Canlıları sınıflandırmak biyolojik çeşitliliği kavramayı, yeni keşfedilen canlıları adlandırmayı ve canlılar arasındaki evrimsel ilişkileri belirlemeyi kolaylaştırır.
Tarih boyunca uygulanan iki temel sınıflandırma yaklaşımı şunlardır:
| Sınıflandırma türü | Öncüsü / Temeli | Esas alınan organ türü | Bilimsel geçerliliği |
|---|---|---|---|
| Yapay (Ampirik) sınıflandırma | İlk kez Aristo tarafından yapılmıştır; canlıların dış görünüşüne ve yaşadıkları ortama (suda yaşayanlar, karada yaşayanlar, uçanlar) dayanır. | Analog organlar: Embriyolojik kökenleri farklı, görevleri aynı olan organlardır (örnek: sinek kanadı ile kuş kanadı). | Nitel gözlemlere dayandığı için bilimsel geçerliliği yoktur. |
| Doğal (Filogenetik) sınıflandırma | John Ray ve Carl Linnaeus öncülüğünde kurulmuştur; hücresel yapı, DNA dizilimi, protein benzerliği, embriyolojik ve anatomik kökenlere dayanır. | Homolog organlar: Embriyolojik kökenleri aynı, görevleri benzer ya da farklı olabilen organlardır (örnek: insan kolu, balina yüzgeci, yarasa kanadı, kedi ön bacağı). | Modern biyolojide geçerli olan bilimsel sınıflandırma yöntemidir. |
KısayolAnalog organlar görevdeş (köken farklı), homolog organlar kökendeştir (görev farklı olabilir). Doğal sınıflandırma HOMOLOG organlara dayanır.
Protein benzerliği, DNA dizilimi benzerliği, azotlu boşaltım atığı benzerliği ve embriyonik gelişim evreleri doğal sınıflandırmada en güvenilir akrabalık kanıtlarıdır.
Tür kavramı ve ikili adlandırma sistemi
Doğal sınıflandırmanın temel birimi türdür. Ortak bir atadan gelen, morfolojik ve fizyolojik olarak birbirine benzeyen, doğal ortamlarında çiftleştiklerinde kısır olmayan, yani verimli döller verebilen bireyler topluluğuna tür denir.
Örneğin at ile eşeğin çiftleşmesinden katır doğar; ancak katır kısır olduğu için at ve eşek ayrı türler kabul edilir. Carl Linnaeus tarafından geliştirilen ikili adlandırma (binominal nomenklatür) sistemine göre her türe uluslararası geçerliliği olan Latince iki sözcükten oluşan bir ad verilir:
| Kelime sırası | Kelimenin adı | Yazım kuralı | Akrabalık rolü |
|---|---|---|---|
| 1. Kelime | Cins adı | İlk harfi her zaman BÜYÜK yazılır (ör. Pinus) | Canlının ait olduğu cinsi gösterir; AKRABALIĞI BELİRLEYEN TEMEL KELİMEDİR. |
| 2. Kelime | Tanımlayıcı ad | Tamamı küçük harfle yazılır (ör. nigra) | Türün bir özelliğini niteleyen sıfattır; tek başına akrabalık bağı göstermez. |
| İkisi birlikte | Tür adı | Eğik (italik) olarak yazılır | Örnek: Pinus nigra (Karaçam), Pinus brutia (Kızılçam), Canis lupus (Kurt) |
Akrabalık kuralıİki canlının akraba olup olmadığını anlamak için YALNIZCA 1. kelimeye (cins adı) bakılır. Cins adları aynı olan türler yakın akrabadır.
Örnek. I. Pinus nigra, II. Populus nigra, III. Pinus brutia canlılarından hangileri birbirine en yakın akrabadır? Hangilerinin akrabalık bağı zayıftır?
- Akrabalık derecesini belirleyen birinci kelime olan cins adıdır.
- I (Pinus nigra) ve III (Pinus brutia) türlerinin ilk kelimesi aynıdır (Pinus cinsindedirler).
- Dolayısıyla I ve III en yakın akrabadır ve aynı cinsin farklı türleridir.
- II (Populus nigra) türünün ikinci kelimesi nigra (kara) olsa da cinsi Populus (kavak) olduğundan akraba sayılmaz; ikinci kelime yalnızca dış görünüşü niteleyen bir sıfattır.
CevapI ve III en yakın akrabadır (aynı cinstir); II ile yakın akrabalıkları yoktur.
Sınıflandırma basamakları (Taksonlar)
Canlılar küçükten büyüğe, özelden genele doğru yedi temel kategoride sınıflandırılır: Tür → Cins → Familya (Aile) → Takım → Sınıf → Şube → Âlem. Bu sıralama Türkiye Cumhuriyeti Futbol Takımı Sahada Şut Attı tekerlemesiyle kolayca akılda tutulabilir.
| Özellik | Türden Âleme doğru gidildikçe | Âlemden Türe doğru gidildikçe |
|---|---|---|
| Birey sayısı | Artar | Azalır |
| Çeşitlilik | Artar | Azalır |
| Ortak gen ve protein oranı | Azalır | Artar |
| Benzerlik ve akrabalık derecesi | Azalır | Artar |
| Farklı gen sayısı | Artar | Azalır |
Takson kuralıOrtak bir taksonu paylaşan canlıların daha üstteki bütün basamakları KESİNLİKLE aynıdır. Ancak daha alttaki basamakları aynı olmak zorunda değildir.
Örnek. Aynı takımda (Carnivora - Etçiller) yer alan aslan ve kurt için sınıf, şube ve cins durumlarını değerlendirin.
- Sınıflandırma sırası: Tür → Cins → Familya → Takım → Sınıf → Şube → Âlem.
- Sınıf ve Şube basamakları Takım basamağının ÜSTÜNDEDİR. Takımları aynı olan iki canlının üst basamakları (Sınıf: Memeliler, Şube: Kordalılar, Âlem: Hayvanlar) kesinlikle aynıdır.
- Cins basamağı Takım basamağının ALTINDADIR. Takımları aynı olsa bile aslan (Panthera leo) ve kurt (Canis lupus) farklı cinslere aittir.
CevapSınıf ve şubeleri kesinlikle aynıdır; cinsleri farklıdır.
Canlılar âlemleri ve temel özellikleri
Günümüz biyolojisinde canlılar hücresel yapılarına, genetik dizilimlerine, beslenme ve enerji metabolizmalarına göre altı büyük âlem altında incelenir:
| Âlem | Hücre tipi | Çeper yapısı | Beslenme / Depo polisakkariti | Öne çıkan özellikler |
|---|---|---|---|---|
| Bakteriler | Prokaryot | Peptidoglikan | Ototrof veya heterotrof / Glikojen depolar | Halkasal DNA taşırlar; bazıları plazmit içerir; bazıları olumsuz çevre koşullarında endospor oluşturur. |
| Arkeler | Prokaryot | Peptidoglikan içermez (bazılarında psödopeptidoglikan) | Ototrof veya heterotrof / Glikojen depolar | Aşırı sıcak, tuzlu, asidik veya metan gazlı ekstrem çevre şartlarında yaşayabilen enzim sistemlerine sahiptirler. |
| Protistler | Ökaryot | Değişken (çoğunda yoktur) | Ototrof, heterotrof veya miksotrof / Glikojen veya nişasta | Çoğu tek hücrelidir: Amip, öglena (ışıkta fotosentez yapar), paramesyum, algler ve cıvık mantarlar. |
| Mantarlar | Ökaryot | Kitin yapılı çeper | Tamamı HETEROTROF / Glikojen depolar | Kloroplastları ve klorofilleri ASLA yoktur; sporla ürerler; maya mantarları, küf mantarları ve şapkalı mantarlar bu gruptadır. |
| Bitkiler | Ökaryot | Selüloz yapılı çeper | Çoğu OTOTROF (fotosentez; küsküt gibi parazit bitkiler heterotroftur) / Nişasta depolar | Kloroplast ve merkezi kofulları vardır; damarsız tohumsuz, damarlı tohumsuz, açık tohumlu ve kapalı tohumlu olarak ayrılırlar. |
| Hayvanlar | Ökaryot | Hücre çeperi YOKTUR | Tamamı HETEROTROF / Glikojen depolar | Çoğunda doku ve organ sistemleri gelişmiştir; çoğu aktif hareket eder; omurgasızlar ve kordalılar (omurgalılar bu şubededir) olarak gruplandırılır. |
KısayolMantarlar bitki değildir; kloroplast taşımazlar, fotosentez yapamazlar, kitin çepere sahiptirler ve glikojen depolarlar.
Virüsler ve biyolojik özellikleri
Virüsler hücresel yapıya, sitoplazmaya, ribozoma ve kendi metabolik ATP üretim sistemlerine sahip değildir. Protein bir kılıf (kapsit) ve bu kılıfın içindeki genetik materyalden (genom) oluşurlar.
Yönetici molekül olarak DNA ya da RNA’dan yalnızca birini bulundururlar (DNA virüsleri veya RNA virüsleri). Kendi başlarına yaşayamazlar; çoğalabilmek için mutlaka canlı bir konak hücreye girmek zorundadırlar; bu nedenle zorunlu hücre içi parazitidirler.
- Canlı hücre dışında kristalize olurlar; bu yönleriyle cansız maddelere benzerler.
- Konak hücre içinde genetik materyallerini kopyalayıp çoğalabilirler ve mutasyona uğrayabilirler; bu yönleriyle canlılara benzerler.
- Hücre duvarları ve ribozomları bulunmadığı için antibiyotiklerden kesinlikle etkilenmezler; viral hastalıklara karşı aşı ve antiviral ilaçlar kullanılır.
Testten önce bunları bil
- İkinci kelimenin aynılığı akrabalık göstermez
Pinus nigra ile Populus nigra akraba değildir; nigra yalnız renktir (kara). Akrabalığı ilk kelime olan cins adı belirler.
- Mantarlar fotosentez yapmaz
Mantarlar bitkiler gibi toprağa bağlı yaşar ancak kloroplastları ve klorofilleri yoktur; tamamı tüketici (heterotrof) canlılardır.
- Üst taksonlar aynı, alt taksonlar farklı olabilir
Aynı sınıftaki iki canlının şube ve âlemleri kesinlikle aynıdır; ancak takımları, familyaları veya cinsleri farklı olabilir.
- Virüsler antibiyotikle öldürülemez
Antibiyotikler bakterilerin hücre duvarını veya enzimlerini hedef alır; virüslerin hücresel yapısı ve metabolizma enzimleri olmadığı için antibiyotikten etkilenmezler.
Kendini dene
Cevaba dokun — neden öyle olduğunu birlikte görelim.
Doğal (filogenetik) sınıflandırmada esas alınan, kökenleri aynı olan organlara ne ad verilir?
Sınıflandırma basamaklarında Türden Âleme doğru gidildikçe aşağıdakilerden hangisi ARTAR?
İkili adlandırma sisteminde iki canlının yakın akraba olduğunu gösteren temel kriter hangisidir?
Aynı familyada (ailede) bulunan iki farklı canlı türünün aşağıdaki takson basamaklarından hangisi KESİNLİKLE aynıdır?
Hücre çeperi peptidoglikan yapıda olan, çekirdeksiz ve zarlı organelsiz prokaryot canlılar hangi âlemde yer alır?
Mantarlar âlemi ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi YANLIŞTIR?
Aşırı tuzlu göller, çok yüksek sıcaklıktaki volkanik kaynaklar gibi ekstrem koşullarda yaşayabilen prokaryotlar hangi âleme aittir?
Bitkiler âleminde yer alan canlıların hücre çeperi ve depo polisakkariti hangisinde doğru verilmiştir?
Virüslerin hücresel organizmalardan en önemli farkı aşağıdakilerden hangisidir?
Kuşun kanadı ile sineğin kanadı gibi kökenleri farklı fakat görevleri aynı olan organlara ne ad verilir?
Alıştırma bitti — –
Bütün konular Biyoloji müfredatında.
0/10 · soru cevaplandı