Telaffuz rehberi

Türkçede olmayan ünsüzler: th, w ve v

İngilizce ünsüzlerin çoğu Türkçedekine çok yakın çıkar: b, d, k, m, n, s için yeni bir şey öğrenmek gerekmez. Asıl zorluk üç seste toplanır: iki ayrı th sesi ve w. Üçü de Türkçede ayrı bir ses olarak bulunmaz ve en yakın Türkçe sesle değiştirildiklerinde çoğu zaman başka bir kelime duyulur.

th iki türlüdür. /θ/ ötümsüzdür (think, three, bath): ses telleri titreşmez, yalnız hava sürtünür. /ð/ ötümlüdür (this, they, mother): ağız aynı konumdadır ama ses telleri titreşir. İkisinde de dil ucu üst ön dişlerin ucuna hafifçe değer ya da dişlerin arasından biraz dışarı çıkar; hava dil ile dişlerin arasından sızar.

w, Türkçe v değildir. v sesinde üst dişler alt dudağa değer; bu Türkçe v ile aynıdır. w sesinde dişler dudağa hiç değmez: dudaklar kısa bir «u» için yuvarlanır ve hemen ardından gelen ünlüye açılır. we yaklaşık «uii», wine yaklaşık «uayn» gibi duyulur.

KısayolKelimede th görünce dil ucunu dişlere götürün. /t/, /s/, /d/ ya da /z/ ile karşılamak çoğu zaman başka bir kelime söyletir: think ≠ sink, they ≠ day.

Birkaç özel isimde th düz /t/ okunur: Thomas, Thailand. Bunlar istisnadır; kural olarak öğrenilmez, tek tek bilinir.

Türkçede olmayan ünlüler: cat, about, ship ↔ sheep

Türkçede sekiz ünlü vardır ve her biri yazıldığı gibi okunur. İngilizcede ünlü sesi sayısı bundan fazladır ve aynı harf birden çok sesle okunabilir: a harfi cat kelimesinde /æ/, car kelimesinde /ɑː/, about kelimesinde /ə/ okunur. Türk öğrenciyi en çok zorlayan dört nokta aşağıdadır.

/æ/ (cat, bad, man). Türkçede ayrı bir ünlü olarak yoktur; Türkçe «e» ile «a» arasında duyulur. Ağız «a» der gibi geniş açılır, dil ise «e»deki gibi önde kalır. Türkçe «e» ile söylenince man (adam) men (adamlar), bad (kötü) bed (yatak) olur.

Schwa /ə/ (about, banana, the). İngilizcede en sık duyulan ünlüdür ve yalnız vurgusuz hecede bulunur. Kısa, gevşek, ağız yarı açık bir sestir. Türkçede en yakını «ı»dır ama aynı değildir: schwa daha kısa ve daha belirsizdir. Yazılışta her ünlü harf schwa okunabilir: about (a), taken (e), pencil (i), lemon (o), support (u).

Uzun–kısa çiftler. ship /ʃɪp/ ↔ sheep /ʃiːp/ ve full /fʊl/ ↔ fool /fuːl/ çiftlerinde fark yalnız uzunluk değildir, sesin kendisi de değişir. /iː/ Türkçe «i»ye yakındır ama daha uzun ve gergindir, dudaklar gülümser gibi yayılır. /ɪ/ kısa ve gevşektir; Türkçe «i» ile «e» arasında duyulur. Aynı ilişki /uː/ ile /ʊ/ arasında da vardır: /uː/ uzundur ve dudaklar iyice yuvarlanır, /ʊ/ kısadır ve dudaklar gevşek kalır.

Amerikan İngilizcesinde bath, ask, dance, can’t kelimelerinde de /æ/ vardır. İngiliz İngilizcesinin standart söylenişinde bu kelimeler uzun /ɑː/ ile okunur: /bɑːθ/.

Yazılış başka, okunuş başka: okunmayan harfler

Türkçede kelime yazıldığı gibi okunur. İngilizcede ise birçok kelimede harf yazılır ama okunmaz. Bu harflerin bir kısmı eski söyleyişten kalmıştır: know kelimesindeki k yüzyıllar önce okunurdu. Bir kısmı ise yazıya sonradan eklenmiştir: island kelimesindeki s hiç okunmadı. Okunmayan harflerin çoğu birkaç harf grubunda toplanır; grubu tanıyan kelimeyi doğru okur.

KısayolBaşta kn- ve wr-, sonda -mb görünce ilk ya da son harfi atlayın: know /noʊ/, write /raɪt/, climb /klaɪm/.

Aynı harfler başka kelimede okunabilir, bu yüzden kural harf grubuna bağlıdır: gh night kelimesinde okunmaz, laugh ve enough kelimelerinde /f/ okunur. h hour kelimesinde okunmaz, house kelimesinde okunur. Okunmayan h ünlüyle başlayan kelime gibi davranır; bu yüzden a hour değil an hour denir.

Amerikan İngilizcesinde herb (ot, baharat bitkisi) kelimesinin h’si de okunmaz; İngiliz İngilizcesinde okunur.

-ed ve -s ekleri: üçer okunuş

Düzenli fiillerin geçmiş eki -ed ile çoğul ve üçüncü tekil şahıs eki -s yazılışta tek biçimdir ama üçer türlü okunur. Hangisinin okunacağını harf değil, kelimenin son sesi belirler. Bunun için tek bir ayrım gerekir: son ses ötümsüz mü, ötümlü mü?

Ötümsüz (sert) ünsüzde ses telleri titreşmez. Türkçede bunlar «fıstıkçı şahap» sözündeki ünsüzlerdir: f, s, t, k, ç, ş, h, p. İngilizcede de aynı sesler ötümsüzdür; bunlara th /θ/ eklenir. Parmaklarınızı boğazınıza koyup «sss» ve «zzz» deyin: ikincisinde titreşimi hissedersiniz. Ünlülerin hepsi ötümlüdür.

Örnek. Okunuşu bulun: fixed, laughed, ended.

• fixed: yazılışta son harf x, ama x iki sestir: /ks/. Son ses /s/, ötümsüz → -ed /t/ okunur: /fɪkst/.
• laughed: gh burada /f/ okunur. Son ses /f/, ötümsüz → -ed /t/ okunur: /læft/.
• ended: son ses /d/ → -ed /ɪd/ okunur ve kelime iki hece olur: /ˈendɪd/.

Cevap/fɪkst/ · /læft/ · /ˈendɪd/ — yazılışa değil, son sese bakılır.

Kısayol-ed: son ses /t/ ya da /d/ → /ɪd/ · ötümsüz → /t/ · ötümlü → /d/. -s: son ses ıslıklı (s, z, ş, ç, c, j) → /ɪz/ · ötümsüz → /s/ · ötümlü → /z/. Yeni hece yalnız /ɪd/ ve /ɪz/ okunuşlarında eklenir.

Örnek. Bu cümledeki üç -s nasıl okunur? She watches TV, plays tennis and walks to work.

• watches: son ses /tʃ/ (Türkçe ç), ıslıklı → /ɪz/; kelime iki hece olur.
• plays: son ses ünlü (/eɪ/), ötümlü → /z/: /pleɪz/.
• walks: l okunmaz, son ses /k/, ötümsüz → /s/.

Cevapwatches /ɪz/ · plays /z/ · walks /s/

Vurgu: kelimede hangi hece, cümlede hangi kelime?

İngilizcede birden çok heceli her kelimenin bir vurgulu hecesi vardır: bu hece daha uzun, daha yüksek ve daha net söylenir. Vurgusuz hecelerdeki ünlüler çoğu zaman schwa’ya (/ə/) iner. Sözlükte vurgulu hecenin önüne ˈ işareti konur: /ˈfoʊtəɡræf/. Türkçede vurgu çoğu kelimede son hecededir (kitap, kalem); bu alışkanlık İngilizceye taşınınca kelime zor tanınır.

İsim–fiil çiftleri. Aynı yazılan bazı kelimelerde vurgunun yeri kelimenin türünü belirler: isimde vurgu ilk hecede, fiilde ikinci hecededir. a record /ˈrekərd/ bir kayıt ya da plaktır; to record /rɪˈkɔːrd/ kaydetmektir. Vurgu yer değiştirince ünlüler de değişir.

Ek gelince vurgu kayar. photograph /ˈfoʊtəɡræf/ kelimesinde vurgu ilk hecededir. photographer /fəˈtɑːɡrəfər/ ve photography kelimelerinde ikinci heceye, photographic /ˌfoʊtəˈɡræfɪk/ kelimesinde üçüncü heceye geçer. Vurgusunu kaybeden ilk hece de schwa’ya iner: /fə/.

Kısayol-tion ile biten kelimede vurgu hemen önceki hecededir: information, education, question. -ic de çoğu zaman aynı işi yapar: economic, photographic.

Cümle vurgusu ve zayıf biçimler. Cümlede anlam taşıyan kelimeler (isim, asıl fiil, sıfat, zarf, olumsuzluk) vurgulanır. Dil bilgisi kelimeleri (a, the, to, of, and, can, was) vurgusuz kalır ve zayıf biçimle söylenir: ünlüleri schwa’ya iner. I want to go to the store cümlesinde yalnız want, go, store belirgin duyulur; to the hızlıca /tə ðə/ diye geçilir.

Amerikan İngilizcesinde can ile can’t arasındaki fark çoğu zaman sondaki t’den değil, ünlüden duyulur: I can go /aɪ kən ˈɡoʊ/ (kısa schwa, vurgusuz), I can’t go /aɪ ˈkænt ˈɡoʊ/ (açık /æ/, vurgulu); t ise çoğu zaman belli belirsizdir. İngiliz İngilizcesinde can’t /kɑːnt/ okunur.

Amerikan İngilizcesinde r ve t

Yazılan r her yerde okunur. Amerikan İngilizcesinde r, ünlüden sonra ve kelime sonunda da duyulur: car /kɑːr/, hard /hɑːrd/, teacher /ˈtiːtʃər/. İngiliz İngilizcesinin standart söylenişinde ise ünsüzden önceki ve kelime sonundaki r okunmaz: car /kɑː/.

r’nin çıkışı Türkçeden farklıdır. Türkçe r’de dil ucu, üst dişlerin arkasındaki tümseğe bir ya da birkaç kez vurur. Amerikan r’sinde dil hiçbir yere değmez: dil ucu hafifçe geriye kıvrılır ya da dilin gövdesi geriye toplanır, dudaklar biraz yuvarlanır. Türkçe r ile söylenen very anlaşılır ama yabancı duyulur; iki ses yakın ama aynı değil.

İki ünlü arasındaki t yumuşar. Amerikan İngilizcesinde t, iki ünlünün (ya da r ile ünlünün) arasında kalıp ardından vurgusuz hece geliyorsa dilin tek ve hızlı bir dokunuşuyla çıkar. IPA’da [ɾ] diye gösterilir. Kulağa hızlı bir d gibi gelir; dilin hareketi Türkçede iki ünlü arasındaki r’nin (ara, kara) tek dokunuşuna benzer. water [ˈwɔːɾər], better, city, party böyle okunur; metal ile medal çoğu Amerikalının ağzında neredeyse aynı duyulur.

KısayolAmerikan İngilizcesinin iki kuralı: yazılan r her zaman okunur (car, hard, teacher); iki ünlü arasındaki vurgusuz t hızlı bir d’ye döner (water, better, city).

Vurgulu hecenin başındaki t yumuşamaz: hotel ve attack net t ile okunur. Yumuşama kelimeler arasında da olur: get it, a lot of. water kelimesinin ilk ünlüsü bölgeye göre /ɔː/ ya da /ɑː/ duyulur. İngiliz İngilizcesinin standart söylenişinde t yumuşamaz, net okunur.