LGS’de kısaltmaların yazımı ve okunuş kuralları
Kısaltmalara getirilen eklerin yazımı, yazım kurallarının dikkat isteyen başlıklarından biridir. Türkçede kısaltmalara ek getirilirken kısaltmanın türüne göre iki farklı kural uygulanır.
Büyük harflerle yapılan kısaltmalara ek getirilirken kısaltmanın son harfinin okunuşu esas alınır; sözcüğün açılımı dikkate alınmaz. Türkçede «K» harfi «ka» diye değil «ke» diye seslendirilir. Bu yüzden «TDK’nın» yazımı yanlış, «TDK’nin» yazımı doğrudur.
KısayolBüyük harfli kısaltmalarda son harfin sesine göre ek getir («MEB’e», «THY’de»); açılımı okuyarak ek getirmek yanlıştır.
| Kısaltma Türü | Ek Getirme Kuralı | Doğru Örnek | Hatalı Yazım |
|---|---|---|---|
| Büyük Harfli Kısaltmalar | Son harfin okunuşuna göre ek alır | «TBMM’ye», «TDK’nin», «TRT’den» | «TDK’nın», «MEB’a» |
| Kelime gibi okunan büyük kısaltmalar | Kelimenin okunuşuna göre ek alır | «ASELSAN’da», «TÜBİTAK’ın» | «TÜBİTAK’nin» |
| Küçük harfli kısaltmalar | Açılımının okunuşuna göre ek alır | «kg’dan» (kilogramdan), «cm’yi» (santimetreyi) | «kg’den», «cm’ı» |
| Sonunda nokta bulunan kısaltmalar | Kesme işareti kullanılmaz, ek noktaya bağlanır | «vb.leri», «Alm.dan», «Ar.dan» | «vb.’leri», «Alm.’dan» |
Örnek. «Öğrenciler TÜBİTAK’ın düzenlediği bilim şenliğinde projelerini TDK’nın sözlüğünden yararlanarak hazırladılar.» Bu cümledeki yazım yanlışı nerededir?
- «TÜBİTAK’ın» kısaltması bir sözcük gibi okunduğu için aldığı ek doğrudur.
- «TDK’nın» kısaltmasında ise K harfi «ka» olarak okunup ek getirilmiştir; doğrusu, kısaltmanın son sesine (ke) uyan «TDK’nin» olmalıdır. Açılımın okunuşu («Türk Dil Kurumunun») esas alınmaz.
Cevap«TDK’nın» yerine «TDK’nin» yazılmalıdır.
Saatlerin, tarihlerin ve adreslerin yazımı
Günlük hayatta dijital saatlerde ve telefon ekranlarında saat ile dakika arasında iki nokta (:) görülmesi öğrencileri yanıltabilir. Türk Dil Kurumu kurallarına göre saat ve dakika arasına yalnızca TEK NOKTA (.) konur.
Tarihlerin yazımında gün, ay ve yılı gösteren sayıların arasına nokta (.) veya eğik çizgi (/) konabilir. Ancak ay adı yazıyla yazılmışsa araya hiçbir noktalama işareti konmaz: «29 Ekim 1923» doğrudur; «29.Ekim.1923» tamamen yanlıştır.
| Kullanım Alanı | TDK Kuralı | Doğru Biçim | Yanlış Biçim |
|---|---|---|---|
| Saat ve Dakika Arası | Yalnızca tek nokta konur | «14.30’da», «09.05’te» | «14:30’da», «09:05’de» |
| Tam Saatlere Ek Getirme | Sıfırlar değil saat okunur | «13.00’te» (on üçte) | «13.00’da» (on üç sıfır sıfırda) |
| Ay adı harfle olan tarihler | Araya hiçbir işaret konmaz | «19 Mayıs 1919» | «19 / Mayıs / 1919» |
| Cadde, sokak, mahalle adları | Büyük harfle başlar | «Cumhuriyet Mahallesi», «Gül Sokağı» | «Cumhuriyet mahallesi», «Gül sokağı» |
| Millî ve dinî bayramlar | Her kelimesi büyük harfle başlar | «Ramazan Bayramı», «23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı» | «Ramazan bayramı» |
Saat kuralıTürkçede iki nokta (:) saat yazımında kullanılmaz; doğru yazım her zaman tek noktadır (12.45).
Ses olaylarına dayalı yazım yanlışları
Yazım kuralları ses bilgisi kurallarıyla iç içedir. Yazıda ses olayına uyulmaması doğrudan bir yazım yanlışı doğurur.
- Ünsüz benzeşmesi (sertleşme) kuralına uymamak: Fıstıkçı Şahap sert ünsüzleriyle biten bir sözcük veya sayıya yumuşak ünsüzle başlayan ek getirilemez: «1923’de» YANLIŞ, «1923’te» DOĞRUDUR; «sokakda» YANLIŞ, «sokakta» DOĞRUDUR.
- Gereksiz ünlü daralması yapmak: -a, -e ile biten fiillerin son ünlüsü yalnız -yor eki gelince daralır (anlıyor, bekliyor). Başka eklerde daralma yapılmaz: «anlıyan» YANLIŞ, «anlayan» DOĞRUDUR; «bekliyen» YANLIŞ, «bekleyen» DOĞRUDUR. (İstisna: «demek», «yemek»: diyen, yiyecek.)
- Bazı iki heceli sözcüklere (ağız, burun, omuz, akıl, oğul) ünlüyle başlayan ek gelince ikinci hecedeki dar ünlü düşer: «omuzu» YANLIŞ, «omzu» DOĞRUDUR.
Örnek. «Otobüsümüz sabah saat 08.00’da hareket etti ve yolcularını 14.30’da Konya’ya ulaştırdı.» Cümlesindeki yazım hatası nedir?
- Saat 08.00 ifadesine ek getirilirken çift sıfırlar okunmaz; saat başı olan «sekiz» sesi esas alınır.
- «Sekiz» sözcüğünün son ünlüsü ince (i) olduğu için ek «-de» olur: «08.00’de» (sekizde); «08.00’da» ünlü uyumuna aykırıdır.
Cevap«08.00’da» yerine «08.00’de» yazılmalıdır.
LGS’de virgülün işlevleri ve ayraç soruları
LGS’de noktalama soruları, parantezle boş bırakılan yerlere uygun noktalama işaretlerinin sırasıyla getirilmesi şeklinde de sorulabilir.
| Noktalama İşareti | Temel Görevi | Örnek Cümle |
|---|---|---|
| Virgül (,) | Eş görevli sözcükleri veya sıralı cümleleri ayırmak | Pazardan elma, armut ve kiraz aldı. |
| Virgül (,) | Tırnak içine alınmayan aktarma sözünün sonuna konmak | Yarın erkenden yola çıkacağız, dedi. |
| Noktalı Virgül (;) | Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri bağlamak | At ölür, meydan kalır; yiğit ölür, şan kalır. |
| İki Nokta (:) | Kendisiyle ilgili örnek verilecek veya açıklama yapılacak cümlenin sonuna konmak | Kendimi şöyle tanıtabilirim: Ben kitap âşığı bir öğretmenim. |
| Üç Nokta (...) | Tamamlanmamış, yüklemi bulunmayan cümlelerin sonuna konmak | Göz alabildiğine uzanan sapsarı bir bozkır… |
KısayolAktarma cümleleri tırnaksız verildiyse sözün bittiği yere mutlaka virgül konur («Yarın gelirim, dedi»).
Sınavda nasıl sorulur: noktalama ve yazım taktikleri
LGS’de boşluk doldurma sorularında seçenekleri hızla elemek için ilk ve son boşluğa odaklanmak en güvenli yoldur. Eğer son boşluk yüklemi olan tam bir cümleyse nokta konur; eksiltili bir ifadeyse üç nokta konur.
Ayrıca cümlenin içinde başka virgül olup olmadığını kontrol etmeden hiçbir paranteze noktalı virgül yerleştirilmemelidir.
Yazım sorularında her şıkta önce özel adlara, sayılara ve kısaltmalara gelen ekler kontrol edilir. Ekin doğru biçimini bulmak için sayıyı ya da kısaltmayı sesli okumak yeterlidir: «1923’te» (yirmi üçte), «08.00’de» (sekizde).
Testten önce bunları bil
- Dijital saate aldanma, tek nokta koy
Saat ile dakika arasında Türkçede iki nokta konmaz; doğru yazım 09.30 biçimindedir.
- K sesini «ke» diye oku
TDK’nın değil TDK’nin; SGK’nın değil SGK’nin şeklinde ek getirilir.
- Noktalı kısaltmaya kesme konmaz
«vb.leri» veya «yy.da» yazılırken nokta zaten eki ayırdığı için kesme işareti kullanılmaz.
- Yumuşama sertleşme kuralını kaçırma
«1923’de» değil «1923’te» yazılır; sert ünsüzün sert ek istediğini unutma.
Kendini dene
Cevaba dokun — neden öyle olduğunu birlikte görelim.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde «saatlerin yazımı» ile ilgili bir kurala tam olarak uyulmuştur?
Aşağıdaki kısaltmaların hangisine getirilen ek «yanlıştır»?
«Cumhuriyet ( ) demokrasi ve eşitlik ilkeleri üzerine kurulmuştur ( ) bu ilkeler milletimizin en büyük teminatıdır ( )» Boşluklara sırasıyla hangileri gelmelidir?
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir «yazım yanlışı» vardır?
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz sertleşmesine uyulmamasından kaynaklanan bir yazım yanlışı vardır?
«Yarın sabah erkenden yola çıkacağız ( ) dedi ve odasına çekildi.» Parantezli yere hangi noktalama işareti getirilmelidir?
Aşağıdaki tarih yazımlarının hangisinde noktalama hatası yapılmıştır?
Aşağıdaki kısaltmalardan hangisine gelen ek kesme işaretiyle «ayrılmaz»?
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde gereksiz bir ünlü daralması yapılmıştır?
«Birbiri ardınca sıralanan eş görevli kelime ve kelime gruplarının arasına» hangi noktalama işareti konur?
Alıştırma bitti — –
Bütün konular LGS müfredatında.
0/10 · soru cevaplandı