Ritim ve ölçü

Vuruş ve ritim: Müziğin kalp atışı

Piyanoda doğru tuşa basmak müziğin yalnızca yarısıdır; o tuşa ne zaman basılacağını ve sesin ne kadar süre uzatılacağını belirleyen şey ritimdir. Ritim olmadan çalınan doğru notalar melodik bir anlam taşımaz, rastgele sesler yığınına dönüşür.

Müziğin temelinde tıpkı bir kalp atışı gibi düzenli ve eşit aralıklarla atan nabız vardır; buna vuruş (beat) denir. Vuruşların hızına ise tempo adı verilir. Tempo dakikadaki vuruş sayısı olan BPM (Beats Per Minute) ile ölçülür. Örneğin BPM = 60 temposu, her saniyede tam bir vuruş yapıldığı anlamına gelir.

KısayolVuruş düzenli adımlarla yürümektir; ritim ise bu adımlar üzerinde dans etmektir. Vuruşun hızı değişmez, notaların süreleri değişir.

Piyano çalışırken ritmi sabit tutmanın en güvenilir yolu bir metronom kullanmaktır. Metronom düzenli tık sesleri vererek çalan kişinin hızlanmasını veya yavaşlamasını engeller.

Temel nota süreleri ve sus işaretleri

Müzikte notaların süreleri birbirine oranlı matematiksel bir sistemle gösterilir. Her nota değeri kendisinden bir sonraki değerin tam iki katı uzunluktadır.

Süre Piramidi1 Birlik (4 vuruş) = 2 İkilik = 4 Dörtlük = 8 Sekizlik nota. Her basamakta süre yarıya iner.

Örnek. Bir ölçünün içinde 1 adet ikilik nota ve 2 adet dörtlük nota bulunmaktadır. Bu ölçüdeki toplam vuruş sayısı kaçtır?

• 1 ikilik nota = 2 vuruş.
• 2 dörtlük nota = 2 × 1 = 2 vuruş.
• Toplam: 2 + 2 = 4 vuruş.

Cevap4 vuruş

Ölçü çizgisi ve ölçü sayısı (Time Signature)

Dizek boyunca gözün notaları kolay takip edebilmesi için dikey çizgiler çizilir; bu çizgilere ölçü çizgisi denir. İki ölçü çizgisi arasında kalan bölüme ise ölçü (bar) adı verilir. Parçanın en sonunda parçanın bittiğini bildiren biri ince diğeri kalın çift çizgi (bitiş çizgisi) bulunur.

Dizeğin başında, Sol anahtarının hemen sağında üst üste yazılmış iki sayı yer alır. Buna ölçü sayısı denir:

• Üstteki sayı: Bir ölçünün içinde toplam kaç vuruş olduğunu bildirir.
• Alttaki sayı: Hangi nota tipinin 1 vuruş kabul edildiğini gösterir (4 sayısı dörtlük notayı temsil eder).

KısayolÖlçü sayısı 4/4 ise o ölçüye toplamda 4 vuruşluk nota sığabilir; ne eksik kalabilir ne de 4 vuruşu aşabilir.

Örnek. 3/4’lük bir ölçünün içine bir adet birlik nota (4 vuruş) sığar mı? Bu ölçü hangi tek notayla tamamen doldurulabilir?

• 3/4’lük ölçüde her ölçünün toplam vuruş kapasitesi 3’tür.
• Birlik nota 4 vuruş olduğu için bu ölçüye sığmaz, ölçüyü taşırır.
• Tek notayla 3 vuruş doldurmak için noktalı ikilik (2 + 1 = 3) kullanılır; iki notayla doldurmak istenirse 1 ikilik + 1 dörtlük de olur.

CevapSığmaz (ölçü 3 vuruş alır, birlik 4 vuruştur) · tek notayla doldurmak için noktalı ikilik (2 + 1 = 3 vuruş) kullanılır

Piyanoda tuşu tutma kuralı ve sayarak çalma

Piyanoya yeni başlayan öğrencilerin en yaygın ritim hatası şudur: 4 vuruşluk bir birlik notaya vurur, vuruşun sesini duyar duymaz parmağını tuştan kaldırır ve kalan 3 vuruş boyunca ellerini havada tutup bekler.

Oysa piyanoda tuş basılı tutulduğu sürece ses uzar; tuş bırakıldığı anda keçe (damper) tele iner ve sesi derhal keser. Bu yüzden nota değeri kaç vuruşsa, parmak o süre boyunca tuşun üzerinde basılı kalmalıdır.

• Birlik nota (4 vuruş): Tuşa bas: «1 (bas) - 2 (tut) - 3 (tut) - 4 (tut)» ve ancak 4 bittiğinde kaldır.
• İkilik nota (2 vuruş): Tuşa bas: «1 (bas) - 2 (tut)».
• Dörtlük nota (1 vuruş): Tuşa bas: «1», sonraki vuruşta diğer notaya geç.

KısayolÇalarken içinizden değil, sesli olarak «1 - 2 - 3 - 4» diye sayın. Sesli saymak kulağı, beyni ve parmakları aynı ritme kilitler.

Metronomla çalışma yöntemi

İnsan beyni parçanın kolay yerlerinde bilinçsizce hızlanma, parmakların zorlandığı yerlerde ise yavaşlama eğilimindedir. Bu durum parçanın ritim omurgasını tamamen çökertir.

Metronomla çalışırken altın kural: Önce çok yavaş bir tempoda başlayın (örneğin 50 veya 60 BPM). Parçayı o yavaş hızda hiç hata yapmadan, vuruşları kaçırmadan iki kez üst üste çaldıktan sonra metronom hızını 4-5 birim artırın.

Zor bir parçayı hızlı çalışmak hataları pekiştirir. Yavaş tempoda hatasız çalabilen bir piyanist hızlanmakta hiç zorlanmaz.