Perspektife giriş

Perspektif nedir? Uzaklaşan dünyanın optik kuralı

Kâğıt iki boyutlu düz bir yüzeydir; oysa içinde yaşadığımız fiziksel evren derinliği olan üç boyutlu bir mekândır. Düz bir resim kâğıdı veya tuval üzerinde gerçekçi derinlik, mesafe ve boşluk yanılsaması yaratmayı sağlayan optik ve geometrik çizim kurallarının bütününe lineer perspektif denir.

Rönesans döneminde İtalyan mimar ve ressamlar tarafından sistemleştirilen bu kurallar, insan gözünün dünyaya bakarken ışık ışınlarını nasıl topladığını taklit eder. Perspektifin temeli iki temel optik gerçeğe dayanır:

• Boyut küçülmesi (Ölçek kuralı): Birebir aynı fiziksel boyuttaki iki nesneden bize yakın konumda duranı büyük, bizden uzaklaşanı ise göz retinasında daha küçük bir açı kapladığı için belirgin biçimde küçük görünür.
• Paralel çizgilerin birleşmesi (Optik yakınsama): Gerçekte birbirine tamamen paralel uzanan düz çizgiler (örneğin tren rayları, elektrik telleri veya uzun bir koridorun tavan ve taban kenarları), bizden uzaklaştıkça birbirine yaklaşır ve sonsuzda tek bir noktada birleşiyormuş gibi algılanır.

KısayolPerspektif gözün gördüğü optik gerçektir: Önde duran büyüktür, uzaktaki küçüktür; paralel çizgiler sonsuzda tek bir noktaya koşar.

Perspektif kuralları bilinmeden yapılan çizimlerde binalar yana devrilir, masaların ayakları havada kalır ve nesneler mekân içinde doğru zemine basamaz. Bu yüzden perspektif, ressamın elindeki en güçlü inşaat cetvelidir.

İki temel kavram: Ufuk Çizgisi ve Kaçış Noktası

Perspektifli bir çizime başlarken kâğıda atılacak ilk iki unsur vardır; bunlar belirlenmeden hiçbir nesne doğru açılandırılamaz:

Ufuk KuralıUfuk çizgisi daima sizin göz seviyenizdir. Sandalyeye oturduğunuzda ufuk çizgisi aşağı iner, ayağa kalktığınızda yukarı çıkar.

Tek kaçış noktalı perspektif (1 Noktalı)

Bir nesneye tam cepheden baktığımızda, yani nesnenin ön yüzeyi bakış doğrultumuza dik, kâğıt düzlemine paralel durduğunda tek kaçış noktalı perspektif kullanılır. Düz bir tren rayı, tünel içi, uzun bir koridor veya karşıdan görünen bir oda bu sistemle çizilir.

Tek kaçış noktalı bir kutu çizimi şu adımlarla yapılır:

• 1. Kâğıda yatay bir ufuk çizgisi çekilir ve üzerine tek bir Kaçış Noktası (KN) konur.
• 2. Kutunun bize bakan ön yüzü kusursuz bir kare veya dikdörtgen olarak çizilir (yataylar tam yatay, dikeyler tam dikeydir).
• 3. Kutunun köşelerinden kaçış noktasına doğru hafif kılavuz çizgileri çekilir.
• 4. Arka sınır yatay ve dikey çizgilerle kapatılarak derinlik tamamlanır.

KısayolTek noktalı perspektifte yataylar yere tam paralel, dikeyler tam diktir; yalnızca derinlik çizgileri kaçış noktasına gider.

Örnek. Tek kaçış noktalı bir oda çizerken karşı duvarın çizgileri nasıl olmalıdır?

• Karşı duvar çizerin tam karşısında ve bakış açısına diktir.
• Duvarın tavan ve taban çizgileri yere tam paralel (yatay), yan kenarları tam dik olmalıdır.
• Yalnızca yan duvarlar, zemin tahtaları ve tavan çizgileri kaçış noktasına doğru eğim kazanır.

CevapKarşı duvar tam düz yatay ve dikey çizgilerden oluşan bir dikdörtgendir.

Çift kaçış noktalı perspektif (2 Noktalı)

Bir nesneye cepheden değil de köşesinden açılı olarak baktığımızda (örneğin bir binaya sokak kesişiminden baktığımızda) nesnenin her iki yüzü de bizden uzaklaşır. Bu durumda ufuk çizgisinde iki ayrı kaçış noktası oluşur: Sol Kaçış Noktası (KN1) ve Sağ Kaçış Noktası (KN2).

Çift kaçış noktalı bir bina çiziminin adımları:

• 1. Ufuk çizgisi çekilir ve çizginin sol ucuna KN1, sağ ucuna KN2 yerleştirilir.
• 2. Binanın bize en yakın olan ön dikey köşe çizgisi çizilir.
• 3. Bu köşenin üst ve alt uçlarından hem sol kaçış noktasına hem sağ kaçış noktasına kaçış çizgileri uzatılır.
• 4. Binanın sol ve sağ genişlikleri iki dikey çizgiyle kapatılır.

Önemli Hata UyarısıÇift kaçış noktalı perspektifte de dikey çizgiler yere DAİMA 90 derece tam diktir. Dikey çizgileri kaçış noktasına doğru yamultursanız bina yana devrilir.

Örnek. İki kaçış noktalı bir küp çizerken küpün sağ duvarındaki pencerenin üst ve alt kenarları hangi noktaya doğru hizalanmalıdır?

• Pencere sağ duvarda yer almaktadır.
• Sağ duvardaki bütün derinlik çizgileri Sağ Kaçış Noktasına (KN2) gider.
• Pencerenin üst ve alt kenarları KN2’ye hizalanır; yan kenarları ise tam dikey çizilir.

CevapSağ Kaçış Noktasına (KN2) doğru hizalanmalıdır.

Göz hizasına göre bakış açıları: Üst, Alt ve Tam Hiza

Bir nesnenin ufuk çizgisine (yani sizin göz seviyenize) göre tam olarak nerede konumlandığı, o nesnenin hangi yüzeylerini görüp hangi yüzeylerini göremeyeceğinizi belirler.

Örneğin bir odanın içine girdiğinizde yerdeki halı ve sehpalar göz hizanızın altında kaldığı için üst yüzeylerini görürsünüz; tavandaki lamba veya yüksekteki bir raf ise göz hizanızın üzerinde kaldığı için onun alt tabanını görürsünüz. Tam göz hizanızdaki bir tablonun ise ne altı ne üstü görünür.

KısayolUfuk çizgisinin altında kalan her şeyin üstü görünür; ufuk çizgisinin üstünde kalan her şeyin altı görünür.