Rok, geçerken alma, terfi

Özel hamleler: Satrancın üç istisnası

Satrançta taşların genel hareket kurallarını öğrendikten sonra karşılaşacağınız üç özel hamle vardır: Rok, Geçerken alma (En Passant) ve Terfi. Bu hamleler standart taş kurallarının dışına çıkar ve oyuna derin bir taktik zenginlik katar.

Rok ve geçerken alma oyun hızlanınca kurallara sonradan eklenmiştir; terfi ise satrancın eski biçimlerinde de vardı (piyon eskiden zayıf bir taşa, ferze dönüşürdü). Üç kuralı da eksiksiz bilmek, kural hatası yapmadan maç yönetebilmenin temel şartıdır.

KısayolBu üç hamle satrancın istisnalarıdır: Rok iki taşla birden yapılır, geçerken alma basılmayan karedeki taşı alır, terfi ise taşı başka taşa dönüştürür.

Rok kuralı: Kısa rok (0-0) ve Uzun rok (0-0-0)

Rok, satrançta tek bir hamlede iki taşın birden oynandığı tek hamledir: Şah ve Kale birlikte hareket eder. Amacı, merkezde açık hedef halinde duran şahı güvenli köşeye almak ve köşede hareketsiz kalan kaleyi oyunun merkezine sokmaktır.

Rok iki şekilde yapılır:

• Kısa rok (Şah kanadı - 0-0): Şah iki kare sağa (g sütununa) ilerler. h1 kalesi şahın üzerinden atlayarak f1 karesine oturur (Beyaz için Şg1, Kf1).
• Uzun rok (Vezir kanadı - 0-0-0): Şah iki kare sola (c sütununa) ilerler. a1 kalesi şahın üzerinden atlayarak d1 karesine oturur (Beyaz için Şc1, Kd1).

Bir oyuncunun rok yapabilmesi için şu dört kuralın tamamı aynı anda sağlanmalıdır:

• 1. Şah ve rokun yapılacağı kale oyun boyunca daha önce hiç oynamamış olmalıdır. Şah oynarsa iki yandaki, kale oynarsa o kanattaki rok hakkı kalıcı olarak kaybolur (taş eski karesine dönse bile).
• 2. Şah ile kale arasındaki bütün kareler tamamen boş olmalıdır.
• 3. Şah o anda tehdit altında (şah çekilmiş) olmamalıdır. Şah tehdidi varken rok yapılamaz; şah başka hamleyle kurtarılsa dahi o tur rok yapılamaz.
• 4. Şahın geçtiği kare ve varacağı kare rakip taşların kontrolü altında (tehdit altında) olmamalıdır.

Dokunulan Taş KuralıRok yaparken tahtada DAİMA önce şah tutulur ve iki kare sürülür, ardından kale taşınır. Önce kaleye dokunursanız o hamlede rok yapamaz, kaleyle oynamak zorunda kalırsınız; o kanattaki rok hakkı da kaybolur.

Örnek. Beyaz Şah e1 karesinde ve hiç oynamamıştır. h1 kalesi de oynamamıştır ve f1, g1 kareleri boştur. Ancak siyahın c5’teki fili f2 karesini ve siyahın a6’daki fili f1 karesini tehdit etmektedir. Beyaz kısa rok yapabilir mi?

• Kısa rokun gerçekleşmesi için şah e1’den f1 üzerinden g1’e geçmelidir.
• f1 karesi siyah fil tarafından tehdit altındadır.
• Şah tehdit altındaki bir kareden geçemez kuralı gereğince kısa rok yapılamaz.

CevapKısa rok yapılamaz (şah f1 tehdit karesinden geçemez)

Geçerken alma (En Passant)

Fransızca adı «en passant» olan geçerken alma, yalnızca iki piyon arasında gerçekleşen çok özel bir taş alma kuralıdır. Satranç tarihinin ilk dönemlerinde piyonlar yalnızca bir kare ilerleyebiliyordu. Oyunu hızlandırmak için başlangıçta iki kare çıkma kuralı getirilince, rakip piyonların taş alma alanından kaçılmasını engellemek için geçerken alma kuralı konmuştur.

Kural şu şekilde işler: Beyaz bir piyon 5. yataya (siyah bir piyon ise 4. yataya) kadar ilerlemiş olsun. Rakibin komşu sütundaki piyonu başlangıç karesinden ilk hamlesini yaparak iki kare fırlar ve bu piyonun tam yanına oturursa; piyon sanki yalnız bir kare ilerlemiş gibi çapraz arkasına geçilerek alınabilir.

KısayolGeçerken alma hemen o anda yapılırsa geçerlidir; «bir tur sonra alırım» denemez, erteleme hakkı yoktur.

Örnek. Beyaz piyon f5 karesindedir. Siyah g7 piyonunu g5’e iki kare sürer. Beyaz bir sonraki hamlede Ac3 oynar. Siyah a6 oynadıktan sonra Beyaz fikrini değiştirip g5 piyonunu geçerken alma ile alabilir mi?

• Geçerken alma kuralı iki kare sürüşün hemen ardındaki hamlede geçerlidir.
• Beyaz araya Ac3 hamlesini sokarak sırasını başka hamleye kullanmıştır.
• Hak ertelenemeyeceği için geçerken alma hakkı kaybolmuştur.

CevapHayır, geçerken alma hakkı araya başka hamle girdiği için kaybolmuştur.

Piyon terfisi ve alt terfi (Underpromotion)

Ordunun en zayıf taşı olan piyon, bütün engelleri aşıp tahtanın en ucuna (Beyaz için 8. yataya, Siyah için 1. yataya) ulaştığında mucizevi bir güce kavuşur. Buna terfi (promotion) denir.

Son yataya ayak basan piyon aynı hamle içinde derhal oyuncunun seçeceği Vezir, Kale, Fil veya At taşlarından birine dönüşür. Şah veya piyon seçilemez. Tahtada önceden vezirinizin olması yeni bir vezir almanıza engel değildir; teorik olarak aynı anda birden fazla vezir tahtada bulunabilir.

Çoğu durumda en güçlü taş olan Vezir tercih edilir. Ancak bazı olağanüstü durumlarda vezir yerine At, Kale veya Fil seçilir; buna alt terfi (underpromotion) denir.

Örnek. Beyaz bir piyon e7 karesindedir. e8 karesi boştur. Piyon e8 karesine sürüldüğünde tahtada zaten bir beyaz vezir varken ikinci bir vezire terfi edebilir mi?

• Piyon terfisinde tahtadaki taş sayısının bir sınırı yoktur.
• Daha önce vezir kaybedilmemiş olsa bile yeni bir vezir alınabilir.
• Oyuncu ikinci vezirini (e8=V) oyuna sokar.

CevapEvet, tahtada ikinci bir vezir olarak terfi edebilir.

Özel hamlelerde yaygın hatalar ve kuralların özeti

Yeni başlayanlar kural hatalarını çoğunlukla bu üç özel hamlede yapar. Kuralların sınırlarını netleştirelim:

• Kalenin tehdit altında olması: Kalenin durduğu kare ya da uzun rokta kalenin geçtiği b1/b8 karesi tehdit altındaysa bile rok yapılabilir; yasak olan yalnızca ŞAHIN tehdit altında olması, tehdit altındaki bir kareden geçmesi veya tehdit altındaki bir kareye varmasıdır.
• Piyon bir kare çıktığında: Rakip piyon tek kare ilerleyip yanınıza gelirse geçerken alma yapılamaz; geçerken alma YALNIZCA iki karelik ilk çıkış hamlesine karşı yapılabilir.
• Terfi anında taş koymama: Piyon son yataya sürüldüğünde yerine yeni taş konulmadan saat basılamaz; yeni taş konduğu anda hamle tamamlanmış sayılır.

KısayolKalenin tehdit altında olması roka engel değildir; şah güvendeyse ve yolu açıksa rok serbesttir.