İlk ve Orta Çağ’da Türk dünyası konu anlatımı ve test

01

İlk ana yurt Orta Asya ve bozkır kültürü

Türklerin tarih sahnesine çıktığı ilk ana yurt Orta Asya’dır. Doğuda Kingan Dağları, batıda Hazar Denizi, kuzeyde Sibirya (Altay-Sayan Dağları) ve güneyde Hindukuş Dağları ile çevrili bu coğrafya, sert karasal iklimi ve geniş bozkırlarıyla tanınır.

Coğrafi şartlar Türklerin konargöçer (atlı-bozkır) bir yaşam tarzı geliştirmesine neden olmuştur. Temel geçim kaynağı hayvancılık olan Türkler; atı evcilleştirmiş, demiri işlemiş ve taşınabilir çadırlar (yurt) içinde yaşamışlardır.

KısayolKonargöçer yaşam tarzı Türklerin savaşçı, dayanıklı ve disiplinli bir toplum olmasını sağlamıştır; köle emeğine dayalı bir toplum düzeni (köleci toplum) oluşmamıştır.

Bozkır Kültürü Unsuru	İşlevi ve Anlamı	Toplumsal Sonucu
At ve Pantolon	Hızlı hareket kabiliyeti ve ordu gücü	Geniş coğrafyalara hızla yayılma ve fetih kolaylığı
Demircilik	Sağlam kılıçlar, zırhlar ve at nalları	Askeri ve teknolojik üstünlük sağlama
Yurt (Keçe Çadır)	Mevsime göre hızla kurulup toplanabilen barınak	Göç hareketlerini kolaylaştırma, sabit mimarinin gecikmesi
Hayvan Üslubu	Sanat eserlerinde pars, kurt, kartal motifleri	Taşınabilir maden, kemik ve deri eşyaların süslenmesi

Türklerde toprağa dayalı özel mülkiyet gelişmediği ve yaylak-kışlaklar topluma ait olduğu için Batı feodalitesindeki gibi kalıcı soylu–serf ayrımı ve köle emeğine dayalı bir düzen ortaya çıkmamıştır.

02

Asya Hun Devleti ve teşkilatçı hükümdar Mete Han

Tarihte bilinen ilk Türk devleti, merkezi Ötüken olan Asya Hun Devleti’dir. Bilinen ilk hükümdarı Teoman’dır; ancak devleti imparatorluğa dönüştüren en parlak hükümdar Mete Han (M.Ö. 209 − 174) olmuştur.

Mete Han tahta geçiş yılı olan M.Ö. 209’da kurduğu sistemle Türk Kara Kuvvetleri’nin kuruluş temellerini atmıştır. Orduyu on, yüz, bin ve on bin kişilik birliklere bölerek onlu sistemi icat etmiş ve ıslıklı oku geliştirmiştir.

Mete Han’ın Politikası	Uygulanan Eylem	Stratejik Hedef
Türk birliğini sağlama	26 bozkır boyunu tek bayrakta topladı	Orta Asya’da ilk kez siyasi Türk birliğini kurdu.
Çin’i vergiye bağlama	Pai-teng Savaşı ile Çin ordusunu yendi	Asimile (milli kimlik kaybı) olmamak için Çin’e yerleşmeyip vergiye bağladı.
Toprak bütünlüğü bilinci	Tunguzların çorak toprak talebini reddetti	«Toprak devletin temelidir; nasıl verilir?» diyerek toprağın verilemeyeceğini gösterdi.

Örnek. Mete Han Çin’i mağlup etmesine rağmen Türklerin Çin topraklarına yerleşmesine izin vermemiş, yalnızca Çin’i vergiye bağlamakla yetinmiştir. Bu politikanın temel gerekçesi nedir?

Çin’in nüfusu Hun nüfusundan kat kat fazladır.
Kalabalık Çin nüfusu arasına yerleşen Türklerin kültürlerini ve dillerini kaybederek erimesi (asimilasyon) kaçınılmazdır.
Mete Han, Türk milletinin milli kimliğini, geleneklerini ve bozkır bağımsızlığını korumayı hedeflemiştir.

CevapTürklerin kalabalık Çin nüfusu içinde asimile olup milli benliklerini kaybetmelerini önlemektir.

Teşkilat ilkesiM.Ö. 209 yılı onlu sistemin doğuşudur ve günümüzde Türk Kara Kuvvetleri’nin kuruluş tarihi kabul edilir.

03

Kök Türkler ve ilk yazılı milli miras: Orhun Abideleri

Tarihte Türk adını ilk kez devlet adı olarak kullanan devlet 552 yılında Bumin Kağan tarafından kurulan I. Kök Türk Devleti’dir. Devlet Doğu ve Batı şeklinde ikili teşkilatla yönetilmiş; Batı’yı Bumin’in kardeşi İstemi Yabgu idare etmiştir.

Çin esaretine karşı ayaklanan Kutluk (İlteriş) Kağan bağımsızlığı yeniden kazanarak II. Kök Türk Devleti’ni kurmuştur. Bu dönemin en büyük mirası, 38 harfli Orhun alfabesiyle dikilen Orhun Abideleri (Göktürk Yazıtları)dir.

Yazıt Adı	Kimin Adına Dikildi?	İçeriği ve Önemi
Vezir Tonyukuk Yazıtı (720)	Büyük vezir ve stratejist Tonyukuk	Bağımsızlık mücadelesini ve devlet aklını anlatan ilk anı türü
Kül Tigin Yazıtı (732)	Kahraman komutan Kül Tigin	Bilge Kağan’ın kardeşine duyduğu sevgi ve askeri kahramanlıklar
Bilge Kağan Yazıtı (735)	Hükümdar Bilge Kağan	Milleti doyurduğunu, giydirdiğini anlatan sosyal devlet belgesi ve millete uyarılar

Örnek. Orhun Abideleri’nde Bilge Kağan’ın «Aç milleti doyurdum, çıplak milleti giydirdim, fakir milleti zengin kıldım» ifadeleri günümüzün hangi devlet anlayışına kanıttır?

Hükümdar halkın temel refahından, karnının doymasından ve ekonomik güvenliğinden kendini sorumlu tutmaktadır.
Devletin vatandaşına hizmet etmesi ve halkını koruması modern kamu hukukunda sosyal devlet ilkesidir.

CevapEski Türklerde sosyal devlet anlayışının var olduğunu kanıtlar.

Orhun Abideleri Türk tarihinin, edebiyatının ve hitabet sanatının en erken yazılı şaheserlerindendir; 1893 yılında Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen tarafından okunmuştur.

04

Uygurlar: yerleşik yaşama geçiş ve kültürel dönüşüm

744 yılında kurulan Uygur Devleti, Türk tarihinde köklü bir kırılma noktasıdır. Hükümdar Bögü Kağan döneminde kabul edilen Maniheizm dini, et yemeyi ve savaşmayı yasakladığı için Türklerin yaşam tarzını temelden değiştirmiştir.

Yerleşik yaşam: Çadır hayatından vazgeçilerek kalıcı saraylar, tapınaklar ve Ordu-Balık gibi şehirler kuruldu.
Tarım ve sulama: Hayvancılığın yerini tarım aldı, su kanalları açıldı.
Kültür ve sanat: Matbaa ve kütüphaneler kuruldu, 18 harfli Uygur alfabesi geliştirildi, fresk adı verilen duvar resimleri yapıldı.
Savaşçılık kaybı: Et yememe ve barışçıl felsefe Türklerin savaşçılık yeteneğini olumsuz etkiledi.

KısayolUygurlar yerleşik hayata geçen, ilk Türk şehirlerini, tapınaklarını ve matbaasını kuran ilk Türk devletidir.

05

Türk devlet teşkilatı, kut inancı ve töre

İlk Türk devletlerinde hükümdara devleti yönetme yetkisinin Gök Tengri tarafından verildiğine inanılırdı. Bu kutsal yetkiye Kut denirdi. Kutun kan yoluyla babadan oğula, hanedanın tüm erkek üyelerine geçtiği kabul edilirdi.

Bu anlayış, hükümdar öldüğünde hanedandaki her prensin (tigin) tahta geçme hakkı olduğunu doğurmuş; bu da yıkıcı taht kavgalarına ve Türk devletlerinin hızla parçalanmasına yol açmıştır.

Kavram	Kurum / Unvan	Görevi ve Yetkisi
Kağan / Han	Devlet Başkanı	Orduyu komuta eder, halkı doyurur, töreyi uygular.
Hatun (Katun)	Hükümdarın Eşi	Kurultaya katılır, elçileri kabul eder, kağanın yokluğunda vekillik yapar.
Kurultay (Toy)	Devlet Meclisi	Savaş, barış ve töre değişikliklerinin görüşüldüğü danışma ve karar meclisi.
Töre	Yazısız Hukuk	Adalet, eşitlik ve iyilik ilkelerine dayanan katı kurallar; kağan bile töreye uymak zorundadır.
İkili Teşkilat	Yönetim Sistemi	Devletin doğu (kutsal) ve batı kanatlarına ayrılarak yönetilmesi.

İpuçları

Testten önce bunları bil

Kut inancı taht kavgalarını doğurur
Kut kanla hanedanın tüm erkeklerine geçtiği için her prens hak iddia eder ve devlet bölünür.
Uygurları Maniheizm yerleşik yaptı
Et yemeyi yasaklayan din yüzünden Uygurlar tarıma ve kalıcı şehirlere geçmiştir.
Orhun Yazıtları Kök Türk alfabesiyle yazıldı
38 harfli Kök Türk (Orhun) alfabesiyle yazılmıştır; Türk adının geçtiği bilinen en eski Türkçe belgeler arasındadır.
Kağan bile törenin üstünde değildir
Töre mutlak bağlayıcıdır; adaleti çiğneyen kağan halkın ve kurultayın desteğini kaybeder.

06

Kendini dene

Cevaba dokun — neden öyle olduğunu birlikte görelim.

İlk Türk devletlerinde hükümdara yönetme yetkisinin Gök Tengri tarafından verildiğine inanılan anlayışa ne ad verilir?

Kut, devleti idare etme yetkisinin tanrısal bir bağış olduğuna inanılan siyasi kavramdır.

Kut inancının hanedanın bütün erkek üyelerine kan yoluyla geçtiği anlayışı Türk devletlerinde en çok hangi olumsuz sonuca yol açmıştır?

Her prensin tahtta hak iddia edebilmesi hanedan içi taht kavgalarına ve bölünmelere sebep olmuştur.

Asya Hun Hükümdarı Mete Han’ın M.Ö. 209 yılında orduyu on, yüz, bin ve on bin kişilik birliklere bölerek kurduğu sistem hangisidir?

Mete Han tarihte ilk kez orduyu onlu teşkilata bölmüş ve dünya ordularına örnek olmuştur.

Tarihte «Türk» adını ilk kez resmi devlet adı olarak kullanan Türk devleti hangisidir?

552 yılında kurulan I. Kök Türk Devleti, Türk adını resmi olarak devlet adında kullanan ilk devlettir.

Türk tarihinin ve edebiyatının en önemli erken yazılı belgeleri arasında sayılan Orhun Abideleri hangi devlet döneminde dikilmiştir?

Orhun Abideleri II. Kök Türk Devleti döneminde Bilge Kağan, Kül Tigin ve Tonyukuk adına dikilmiştir.

Maniheizm dinini kabul ederek konargöçer yaşamı bırakıp yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti hangisidir?

Uygurlar Bögü Kağan zamanında Maniheizm’i seçerek tapınaklar ve ilk Türk şehirlerini inşa etmişlerdir.

İlk Türk devletlerinde devlet işlerinin görüşülüp karara bağlandığı meclise ne ad verilirdi?

Devletin ileri gelenlerinin, boy beylerinin ve hatunun katıldığı meclise Kurultay veya Toy denirdi.

Hükümdarın eşi olan Hatun’un (Katun) kurultaya katılması ve elçileri kabul etmesi eski Türk toplumunda neyin göstergesidir?

Hatun’un siyasi yetkileri ve meclis üyeliği eski Türklerde kadına verilen üstün değeri simgeler.

Eski Türk toplumlarında yazısız hukuk kurallarına verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

Gelenek ve göreneklere dayanan, kağanın bile uymakla yükümlü olduğu yazısız yasalara Töre denir.

Mezarların başına öldürülen düşman sayısı kadar dikilen insan biçimli küçük taş heykellere ne ad verilir?

Balballar mezar (kurgan) çevresine dikilen ve ahirette o kişiye hizmet edeceğine inanılan taş heykelciklerdir.

Alıştırma bitti — –

Sıradaki konu: İslam medeniyetinin doğuşu.

0/10 · soru cevaplandı