Tarih bilimi neyi inceler
Tarih, geçmişte yaşanmış olayları yer, zaman ve kişi belirterek, belgelere dayanarak, neden-sonuç ilişkisi içinde inceleyen bilimdir. Konusu insandır; insanın toplum hâlinde yaşarken yaptıkları incelenir.
Tarih bir deney bilimi değildir. Fen bilimlerinde olay laboratuvarda tekrarlanabilir; tarihî olay ise bir kez olur ve tekrarlanamaz. Bu yüzden tarihçi, geçmişten kalan belgelere bakarak olayı yeniden kurar.
KısayolTarihte «ne, nerede, ne zaman, kim, neden, sonuç ne oldu» soruları yanıtlanır. Belgesiz bilgi tarih sayılmaz.
| Özellik | Açıklama |
|---|---|
| Konusu | Geçmişte yaşanmış olaylar ve insan toplulukları |
| Yöntemi | Belgeleri toplamak, eleştirmek, karşılaştırmak, yorumlamak |
| Zaman | Olaylar zaman çizgisine yerleştirilir (kronoloji) |
| Mekân | Olay yeri belirtilir; coğrafya yardımcıdır |
| Tarafsızlık | Tarihçi kanıta dayanır, kişisel görüşünü kanıtın önüne koymaz |
Tarih, geçmişin kendisi değil geçmişin belgelerle kurulmuş anlatısıdır. Yeni belge bulununca bilgi düzeltilebilir.
Tarih kaynakları ve yardımcı bilimler
Tarihçi geçmişe ancak geçmişten kalanlar sayesinde ulaşır. Bunlara tarih kaynağı denir. Kaynaklar dört grupta toplanır: yazılı, sözlü, görsel ve maddi kaynaklar.
| Kaynak türü | Örnek |
|---|---|
| Yazılı | Kitabe, ferman, yıllık (kronik), mektup, gazete |
| Sözlü | Destan, efsane, atasözü, ninni, halk hikâyesi |
| Görsel | Fotoğraf, resim, minyatür, film |
| Maddi | Alet, silah, kap kacak, yapı kalıntısı, para |
Bir olaya tanık olanın anlatısı birinci el kaynaktır; sonradan yazılmış kitap ise ikinci el kaynak sayılır.
Her kaynağı tek bir bilim okuyup yorumlayamaz. Bu işi tarihe yardım eden bilimler yapar. Hepsi tarihin yardımcı bilimleri adıyla anılır.
| Yardımcı bilim | Ne ile uğraşır |
|---|---|
| Arkeoloji | Kazı yaparak çıkarılan maddi kalıntılar |
| Epigrafi | Taş, maden gibi sert yüzeylere yazılmış yazılar (kitabe) |
| Nümizmatik | Paralar ve madalyalar |
| Paleografya | Eski yazıların okunması |
| Diplomatik | Ferman, berat, antlaşma gibi resmî belgeler |
| Sfragistik | Mühürler |
| Heraldik | Arma ve amblemler |
| Kronoloji | Zaman ölçüsü ve olayların sıralanması |
| Coğrafya | Olayın geçtiği yer ve çevre |
Örnek. Bir kazıda çıkan bakır paranın üzerindeki yazıya bakılarak hangi hükümdar döneminde basıldığı anlaşılmaya çalışılıyor. Bu işte hangi yardımcı bilimlerden yararlanılır?
- Para ile uğraşan bilim nümizmatiktir.
- Para kazıda bulunduysa kazı yöntemi arkeolojidir.
- Madenî yüzeydeki yazıyı okumak epigrafinin işidir.
CevapNümizmatik, arkeoloji ve epigrafi
KısayolPara → nümizmatik · mühür → sfragistik · arma → heraldik · kitabe → epigrafi · kazı → arkeoloji · eski yazı → paleografya.
Zaman ölçme ve takvimler
Olayları sıralayabilmek için ortak bir zaman ölçüsüne ihtiyaç vardır. İnsanlar zamanı doğada tekrar eden olaylara bakarak ölçmüştür: Dünya’nın Güneş çevresindeki dönüşü, Ay’ın evreleri, gece ile gündüz.
Takvim, yılı gün ve aylara bölen zaman ölçüsüdür. Güneş takvimi Dünya’nın Güneş çevresindeki dönüşüne, Ay takvimi Ay’ın Dünya çevresindeki dönüşüne dayanır.
| Takvim | Dayanağı | Başlangıç olayı |
|---|---|---|
| Miladi | Güneş | Hz. İsa’nın doğumu kabul edilen yıl |
| Hicri | Ay | Hz. Muhammed’in Mekke’den Medine’ye hicreti (M.S. 622) |
| Jülyen (eski) | Güneş | Jül Sezar’ın düzenlemesi |
| Gregoryen (yeni) | Güneş | Jülyen’in Papa XIII. Gregorius ile düzeltilmesi (1582) |
Bugün dünyada ve Türkiye’de yaygın kullanılan takvim, Gregoryen düzenlemesiyle bugünkü hâlini alan Miladi takvimdir. Türkiye Miladi takvimi 26 Aralık 1925 tarihli kanunla kabul etmiş, takvim 1 Ocak 1926’da yürürlüğe girmiştir.
Güneş yılı yaklaşık 365 gün 6 saate yakındır; bu yüzden dört yılda bir şubat 29 gün çeker. Ay yılı ise yaklaşık 354 gündür; bu yüzden Hicri takvim Miladi takvimden daha kısadır ve her yıl Miladi takvimde yaklaşık 11 gün geriye kayar.
HatırlatmaHicri takvim Ay’a dayandığı için yıl başı mevsimlerle sabit kalmaz; Miladi takvimde her yıl yaklaşık 11 gün erken başlar.
Yüzyıl, binyıl ve M.Ö. hesabı
Takvimde 100 yıl bir yüzyıl (asır), 1000 yıl bir binyıldır. M.S. 1. yüzyıl 1. yıldan 100. yıla kadardır; 2. yüzyıl 101’de başlar. Bu yüzden yılın yüzyılı bulunurken yüzle bölünen sayının bir fazlası alınır (tam yüzler hariç: 1500 yılı 15. yüzyılın son yılıdır).
M.Ö. (Milattan önce) tarihlerde zaman geriye doğru sayılır. M.Ö. 500, M.Ö. 300’den daha eskidir; yani M.Ö.’de sayı büyüdükçe olay geçmişe gider. Takvimde sıfır yılı yoktur: M.Ö. 1’den sonra M.S. 1 gelir.
| Yıl | Yüzyıl | Binyıl |
|---|---|---|
| M.S. 476 | 5. yüzyıl | 1. binyıl |
| M.S. 1453 | 15. yüzyıl | 2. binyıl |
| M.S. 1789 | 18. yüzyıl | 2. binyıl |
| M.Ö. 250 | M.Ö. 3. yüzyıl | M.Ö. 1. binyıl |
Örnek. M.S. 1453 yılı hangi yüzyıldadır? M.Ö. 250 yılı hangi yüzyıldadır?
- 1453’ten 1400 tamamlanırsa yüzyıl 1453 / 100 = 14,53 → 15. yüzyıl.
- M.Ö. 250 için 250 / 100 = 2,5 → 3. yüzyıl; zaman geriye sayıldığı için M.Ö. 3. yüzyıl.
CevapM.S. 15. yüzyıl; M.Ö. 3. yüzyıl
Örnek. M.Ö. 500 ile M.Ö. 300 yıllarından hangisi daha önce, aralarında kaç yıl vardır?
- M.Ö.’de büyük sayı daha eskidir; M.Ö. 500 daha önce.
- Fark: 500 − 300 = 200 yıl.
CevapM.Ö. 500 daha eskidir; aralarında 200 yıl var.
Bir yılı M.Ö.–M.S. karşılığında karşılaştırırken sıfır yılı olmadığı için M.Ö. 1 ile M.S. 1 arası 1 yıldır, 2 yıl değil. Bu fark okul sorularında nadiren çıkar.
Tarih öncesi ve tarih çağları
İnsanlık tarihi, yazının bulunuşuna göre ikiye ayrılır. Yazının bulunmasından önceki dönem tarih öncesi çağlardır. Yazıyla birlikte tarih çağları başlar.
Tarih öncesi, kullanılan alet ve maddeye göre Taş Devri ve Maden Devri diye anlatılır. Taş Devri kendi içinde Eski Taş (Paleolitik), Orta Taş (Mezolitik) ve Yeni Taş (Neolitik) olarak ayrılır. Maden Devri’nde sırasıyla bakır, tunç ve demir işlenmiştir.
| Çağ | Başlangıç | Bitiş |
|---|---|---|
| İlk Çağ | Yazının bulunuşu (yaklaşık M.Ö. 3200) | Batı Roma İmparatorluğu’nun yıkılışı (M.S. 476) |
| Orta Çağ | M.S. 476 | İstanbul’un fethi (1453) |
| Yeni Çağ | 1453 | Fransız İhtilali (1789) |
| Yakın Çağ | 1789 | Günümüz |
Çağ sınırları evrensel tarih için kabul edilen kilometre taşlarıdır; her toplumun kendi tarihi bu sınırlarla birebir örtüşmeyebilir.
KısayolÇağ sınırları: yazı (M.Ö. 3200) · 476 · 1453 · 1789. Dört sayıyı sırayla bil.
Yazı ilk kez Mezopotamya’da, Sümerler tarafından çivi yazısıyla kullanılmıştır. Yazı, bilgiyi kuşaktan kuşağa aktarmayı ve belgelendirmeyi mümkün kıldığı için tarih çağlarının başlangıcı sayılır.
Testten önce bunları bil
- M.Ö.’de büyük sayı daha eskidir
M.Ö. 500, M.Ö. 300’den önce yaşanmıştır. M.S. tarihlerde ise büyük sayı daha yenidir.
- Yüzyıl hesabında bir fazlasını al
1453 yılı 14. değil 15. yüzyıldadır. 1500 ise tam yüz olduğu için 15. yüzyılın son yılıdır.
- Hicri takvim Güneş’e değil Ay’a dayanır
Hicri yıl yaklaşık 354 gündür. Bu yüzden Hicri takvim Miladi takvimden her yıl kısa kalır.
- Yardımcı bilimleri karıştırma
Para nümizmatik, mühür sfragistik, arma heraldik, kitabe epigrafidir. Hepsi «kazı» yapan arkeoloji değildir.
- Efsane ve destan sözlü kaynaktır
Sözlü kaynak tek başına kesin tarih sayılmaz; başka belgelerle karşılaştırılarak kullanılır.
Kendini dene
Cevaba dokun — neden öyle olduğunu birlikte görelim.
Aşağıdakilerden hangisi tarihin yöntemine ve niteliğine uygundur?
Paraları ve madalyaları inceleyen yardımcı bilim hangisidir?
Aşağıdakilerden hangisi görsel kaynağa örnektir?
Hicri takvimin başlangıcı olarak kabul edilen olay hangisidir?
Hicri takvim Miladi takvimden neden kısadır?
M.S. 1789 yılı hangi yüzyıldadır?
Aşağıdaki yıllardan hangisi en eskidir?
Orta Çağ’ın başlangıcı ve bitişi sırasıyla hangi olaylardır?
Yazının bulunmasından önceki döneme ne ad verilir?
Eski yazıların okunmasını sağlayan yardımcı bilim hangisidir?
Alıştırma bitti — –
Sıradaki konu: İnsanlığın ilk dönemleri.
0/10 · soru cevaplandı