Yazım kuralları

Büyük harflerin kullanımı ve yön adları kuralı

Türkçede cümleler her zaman büyük harfle başlar. Özel adlar, kişi adları ve soyadları, takma adlar, unvanlar ve saygı sözleri de büyük harfle yazılır: «Mustafa Kemal Atatürk», «Avukat Mehmet Bey», «Fatih Sultan Mehmet».

Yön adlarında çok özel bir kural vardır: Doğu, batı, kuzey, güney sözcükleri bir özel addan önce gelip o bölgeyi niteliyorsa büyük harfle başlar; özel addan sonra gelip yön bildiriyorsa küçük harfle başlar.

KısayolÖzel addan önce gelirse büyük («Kuzey Anadolu»), özel addan sonra gelirse küçük («Anadolu’nun kuzeyi») yazılır.

Gezegen ve yıldız adları büyük harfle başlar (Mars, Venüs). «Dünya», «Güneş» ve «Ay» ise yalnız gök bilimi terimi olarak kullanıldığında büyük yazılır: «Dünya, Güneş etrafında döner.» «Sen benim dünyamsın», «Odaya güneş girmiyor» gibi kullanımlarda küçük yazılır.

«de / da» bağlacı ve durum ekinin yazımı

Türkçede iki farklı «de/da» vardır: Biri sözcük olan bağlaç «de/da», diğeri sözcüğe yapışan bulunma durum eki «-de / -da / -te / -ta»dır.

Bağlaç olan «de/da» ayrı bir sözcüktür; cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı daralsa bile yapısı bozulmaz. Bulunma durum eki ise cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulur ya da tamamen anlamsızlaşır.

Örnek. «Kitap da çantada kalmış.» cümlesindeki iki «da»nın yazımını test ediniz.

• İlk «da»yı çıkaralım: «Kitap çantada kalmış.» Cümle bozulmadı; demek ki bağlaçtır ve ayrı yazımı doğrudur.
• İkinci «da»yı çıkaralım: «Kitap da çanta kalmış.» Cümle anlamsızlaştı; demek ki bulunma ekidir ve bitişik yazımı doğrudur.

Cevapİlk «da» bağlaçtır (ayrı), ikinci «da» bulunma durum ekidir (bitişik).

Çıkarma testi«de»yi cümleden at: Cümle ayakta kalıyorsa bağlaçtır ayrı yaz; cümle yıkılıyorsa ektir bitişik yaz.

«ki» bağlacı ve eklerinin yazımı

Türkçede üç farklı «ki» bulunur: Bağlaç olan «ki» (ayrı yazılır), sıfat yapan «-ki» (bitişik yazılır) ve ilgi zamiri olan «-ki» (ismin yerini tutar, bitişik yazılır).

Pratik kural: «ki»nin bulunduğu sözcüğe -ler çoğul ekini ekleyin. Sözcük anlamlı oluyorsa bitişik yazılır (ek olan ki); anlamsız oluyorsa ayrı yazılır (bağlaç olan ki).

Bağlaç olduğu hâlde kalıplaşarak bitişik yazılan istisnalar SOMBAHÇEMİ formülüyle kodlanır: Sanki, Oysaki, Mademki, Belki, Hâlbuki, Çünkü, Meğerki, İllaki.

Kısayol«-ler» ekini getir: «Akşamki-ler» (uydu, bitişik); «Duydum ki-ler» (uymadı, ayrı).

Soru eki «mi» ve sayıların yazılışı

Soru eki mı / mi / mu / mü her zaman kendinden önceki sözcükten ayrı yazılır. Ancak kendisinden sonra gelen kişi ve zaman ekleri bu eke bitişik yazılır: «Gelecek misin?», «Okudun mu?», «Bakar mısınız?»

Soru eki yalnızca soru sormaz; pekiştirme ve zaman anlamı da katar ve her durumda ayrı yazılır: «Güzel mi güzel bir bahçe» (pekiştirme), «Zil çaldı mı dışarı çıkarız» (zaman).

Örnek. «Öğrencilere 3’er kalem dağıtıldı.» cümlesindeki yazım yanlışı nasıl düzeltilir?

• 3’er ifadesi bir üleştirme (paylaştırma) sayısıdır.
• Türkçede üleştirme sayıları asla rakamla ve kesmeyle yazılmaz; yalnızca harfle yazılır.
• Doğru yazım «üçer» şeklinde olmalıdır.

Cevap«3’er» yerine «üçer» yazılarak düzeltilir.

Bitişik ve ayrı yazılan birleşik sözcükler

Birleşik sözcüklerde temel kural anlam kayması ve ses olayıdır. Birleşme sırasında sözcüklerden en az biri veya ikincisi anlamını yitirmişse bitişik yazılır: «aslanağzı» (çiçek), «kuşburnu» (bitki çayı), «karafatma» (böcek).

Bitki ve hayvan adlarında türü bildiren sözcük (balığı, ayısı, otu) anlamını koruyorsa ayrı yazılır: «köpek balığı», «kutup ayısı», «çörek otu». İki sözcüğün de anlamını koruduğu birleşikler de ayrı yazılır: «hava yolu».

Etmek, eylemek, olmak gibi yardımcı fiillerle kurulan birleşik fiillerde ses düşmesi veya türemesi varsa bitişik (kaybolmak, hissetmek, sabretmek); ses olayı yoksa ayrı yazılır (terk etmek, fark etmek, yardım etmek).