TYT’de kesin yargı çıkarma soruları ve çözümü
TYT Türkçe testindeki soru tiplerinden biri kesin yargı çıkarmadır. Bu sorularda adaylara yoğun, bilgi yüklü ve tek bir uzun cümle verilir; ardından «Bu cümleden çıkarılabilecek kesin yargı hangisidir?» sorusu yöneltilir.
Kesin yargı sorularında en yaygın tuzak, cümlenin doğrudan söylemediği ancak akla yatkın gelen genel doğruları şıklara serpiştirmektir. Doğru yanıt, verilen cümlenin matematiksel bir netlikle ispatladığı tek yargıdır; hiçbir yorum eklenemez.
KısayolKesin yargı sorusunda «akla uygun olanı» değil, yalnızca «verilen cümlenin kanıtladığı tek gerçeği» ara; fazladan tek bir kelime dahi doğru şıkkı bozar.
| Tuzak Türü | Örnek İfade | Eleme Nedeni |
|---|---|---|
| Aşırı Genelleme | «Bütün yazarlar aynı yöntemi kullanır.» | Metinde sadece bir gruptan bahsedilmişken hepsi kastedilemez. |
| Zaman Kayması | «Gelecekte bu durum tamamen düzelecektir.» | Metin geçmişi veya bugünü anlatırken geleceğe kesin hüküm verilemez. |
| Neden Uydurma | «Ekonomik zorluklar yüzünden başarısız oldu.» | Metinde başarısızlık yazılı olsa da sebebi belirtilmemiş olabilir. |
| Kişisel Yorum Ekleme | «Eserin dili son derece kusursuzdur.» | Övgü veya yergi metinde yoksa şıkka taşınamaz. |
Örnek. «Yazarın Anadolu köylüsünü gerçekçi bir dille anlattığı ilk romanı 1932’de yayımlandı.» Bu cümleden kesin olarak çıkarılacak yargı nedir?
- Cümle, yazarın bu nitelikteki romanlarının ilkinin 1932’de yayımlandığını söyler.
- «İlk» sözcüğü, yazarın bu nitelikte daha önce yayımlanmış bir romanı olmadığını kesinleştirir.
- Yazarın 1932’den önce başka konularda eser verip vermediği ya da sonradan aynı nitelikte roman yazıp yazmadığı bu cümleden kesin olarak çıkarılamaz.
CevapYazarın 1932’den önce Anadolu köylüsünü gerçekçi bir dille anlatan romanı yayımlanmamıştır.
Saptama, çıkarım ve aşamalı durum ayrımı
Cümlede anlam seçeneklerinde karşılaşılan üç temel terim saptama, çıkarım ve aşamalı durumdur. Bu terimlerin anlamını bilmek şıkları elemeyi kolaylaştırır.
| Kavram | Tanım | Tipik Cümle Örneği |
|---|---|---|
| Saptama (Tespit) | Gözlemlenen, ölçülen veya var olan bir durumu nesnel olarak ortaya koymak | Kütüphanedeki kitapların büyük bir bölümünün felsefe alanına ait olduğu görülüyor. |
| Çıkarım (Yorum) | Bir saptamadan veya veriden mantıksal bir sonuç üretmek | Gençlerin kütüphanede felsefe kitaplarına yönelmesi, düşünceye olan ilginin arttığını gösterir. |
| Aşamalı Durum | Bir olayın veya niteliğin zaman içinde kademe kademe değişmesi | Sonbaharın gelmesiyle hava sıcaklıkları günden güne düşüyor. |
Saptama vs ÇıkarımSaptama fotoğraf çeker (olanı söyler); çıkarım o fotoğrafa bakıp akıl yürütür (sebebini veya sonucunu yorumlar).
Örnek. «Sınıftaki öğrencilerin sınav sonuçları incelendiğinde en çok geometri sorularında boş bırakıldığı belirlendi; bu da öğrencilerin şekilli sorulara karşı ön yargılı yaklaştığını kanıtlamaktadır.» Bu cümledeki saptama ve çıkarımı ayırınız.
- Geometri sorularının boş bırakıldığının belirlenmesi somut bir veridir: Saptama.
- Öğrencilerin şekilli sorulara karşı ön yargılı olduğunun ileri sürülmesi ise bu veriye dayanan zihinsel bir sonuçtur: Çıkarım.
Cevapİlk kısım saptama (tespit), ikinci kısım bu tespite dayalı çıkarımdır.
İçerik (konu) ve üslup (biçem) cümleleri
Bir edebî eser veya metin değerlendirilirken iki temel soru sorulur: «Ne anlatıyor?» ve «Nasıl anlatıyor?». Bu iki soru içerik ile üslubun sınırlarını çizer.
| Özellik | Temel Soru | Odaklandığı Unsurlar | Örnek Cümle |
|---|---|---|---|
| İçerik (Konu) | «Yazar ne anlatıyor?» | Olay örgüsü, tema, kahramanlar, işlenen mesaj | Roman, Kurtuluş Savaşı yıllarında bir köydeki öğretmen ile köylülerin dayanışmasını işliyor. |
| Üslup (Biçem) | «Yazar nasıl anlatıyor?» | Dil, sözcük seçimi, cümle yapısı, akıcılık, sanatlar | Yazar, kısa ve devrik cümlelerle anlatımına canlı, hareketli ve şiirsel bir tempo kazandırmış. |
Bir cümlede hem içerik hem üslup birlikte de bulunabilir: «Yazar, Anadolu köylüsünün yoksulluğunu (içerik) yöresel ağız özelliklerini ustaca kullanarak (üslup) dile getirmiş.»
KısayolCümlede sözcük seçimi, cümle uzunluğu, akıcılık, devriklik varsa üslup; anlatılan konu, olay ve tema varsa içeriktir.
İki cümlenin birbiriyle ilişkisi (I ve II bağıntısı)
TYT’de karşılaşılabilecek soru modellerinden biri, alt alta iki numaralanmış cümle verip seçeneklerde bu cümlelerin anlamsal ilişkisini sorgulamaktır.
| İlişki Kalıbı | Şıkta Geçen İfade | Mantıksal Yapı |
|---|---|---|
| Gerekçe sunma | «II. cümle, I. cümledeki durumun gerekçesini açıklamaktadır.» | I. cümledeki olayın neden meydana geldiği II. cümlede verilir. |
| Örnekleme | «II. cümle, I. cümledeki düşünceyi somutlaştırmaktadır.» | I. cümledeki soyut iddiaya II. cümlede özel bir vaka gösterilir. |
| Çelişme / Karşıtlık | «II. cümle, I. cümledeki yargıyla çelişen bir durumu aktarmaktadır.» | İki cümle aynı konuda birbirini yalanlayan veya zıt duran tezler ileri sürer. |
| Koşul bildirme | «II. cümle, I. cümlenin gerçekleşmesini bir şarta bağlamaktadır.» | I. cümledeki sonucun hangi koşulda ortaya çıkacağı II. cümlede belirtilir. |
Bu sorularda yön çok önemlidir: Şıkta «I. cümle II’nin gerekçesidir» mi yoksa «II. cümle I’in gerekçesidir» mi dendiğine çok dikkat edilmelidir.
ÖSYM’nin çeldirici cümle tahlili yöntemleri
Çeldirici şıklar, sözcük benzerliğiyle adayı tuzağa düşürebilir. Metinde geçen aynı sözcük şıkta da kullanılır; ancak o sözcüğe farklı bir mantık giydirilir.
Başarılı bir çözüm için her cümlenin ana fikrini kenara tek bir kavramla (örneğin «eleştiri», «saptama», «beğeni») not etmek ve şıkları bu etiketlerle karşılaştırmak hem zaman hem doğruluk bakımından yarar sağlar.
Cümledeki «bazı», «genellikle», «çoğu» gibi sınır bildiren sözcükler şıkta «bütün», «her zaman», «hiç» gibi kesin sözcüklere dönüşmüşse o şık, cümlenin sınırını aştığı için elenir.
Testten önce bunları bil
- Kesin yargıya kişisel mantığını katma
Şık ne kadar doğru bir hayat gerçeği olursa olsun, verilen tek cümlede açıkça yoksa elenmelidir.
- Saptama mevcut durumdur, çıkarım yorumdur
«Sınıfta 20 kişi var» saptamadır; «demek ki derse ilgi az» çıkarımdır.
- Üslup dile, içerik konuya bakar
Kısa cümleler, yabancı sözcükler üsluptur; savaş, göç, sevgi temaları içeriktir.
- I ve II ilişkisinde ok yönüne dikkat et
Hangisinin diğerinin nedeni olduğunu anlamak için cümlelerin arasına «çünkü» koyarak oku.
Kendini dene
Cevaba dokun — neden öyle olduğunu birlikte görelim.
«Dünyaca ünlü yazarın yirmi yıllık aradan sonra kaleme aldığı son romanı, ilk haftasında tüm dünyada en çok satanlar listesinin zirvesine yerleşti.» Bu cümleden kesin olarak çıkarılabilecek yargı hangisidir?
Aşağıdaki cümlelerin hangisi bir «çıkarım» (yoruma dayalı mantıksal sonuç) bildirmektedir?
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde «üslup» (biçem) ile ilgili bir yargıya yer verilmiştir?
«Hava kirliliği sanayi bölgelerinde her geçen gün biraz daha artıyor.» cümlesi anlamsal açıdan hangisine örnektir?
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem «içerik» hem «üslup» bir arada verilmiştir?
«I. Günümüzde yapay zekâ sistemleri tıp alanında teşhis koyma süreçlerinde aktif olarak kullanılmaktadır.
II. Bazı karmaşık hastalıklarda yapay zekânın teşhis doğruluğu uzman hekimlerin tespitleriyle yarışır düzeye ulaşmıştır.»
İkinci cümlenin birinci cümleyle ilişkisi nedir?
Aşağıdaki cümlelerin hangisi bir «saptama» (tespit) niteliği taşır?
«Bu genç piyanistin uluslararası yarışmada birinci olması, ülkemizde klasik müziğe verilen önemin arttığının somut bir kanıtıdır.» cümlesi hangi yargı türüdür?
TYT kesin yargı sorularında seçenek elerken izlenmesi gereken en doğru strateji hangisidir?
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde «eleştiri» anlamı vardır?
Alıştırma bitti — –
Sıradaki konu: Paragraf.
0/10 · soru cevaplandı