Yazım ve noktalama

TYT’de birleşik sözcüklerin yazım mantığı

Birleşik sözcüklerin bitişik ya da ayrı yazılması yazım kurallarının temel konularından biridir. Türk Dil Kurumunun temel kuralı şudur: Birleşme sırasında sözcüklerden her ikisi veya ikincisi anlam değişikliğine uğramışsa bitişik yazılır.

Eğer birleşen sözcüklerin ikincisi kendi gerçek anlamını koruyorsa bu sözcükler ayrı yazılır: «kılıç balığı», «ateş böceği», «su samuru», «kır çiçeği», «kuru soğan», «gök taşı», «hafta sonu», «ana dili», «ön söz».

Kısayolİkinci sözcüğe odaklan: İkinci sözcük gerçek anlamını koruyorsa ayrı, mecazlaşıp yeni bir varlığa ad olduysa bitişik yazılır.

Örnek. «Yazarın yeni romanı için kaleme aldığı ön söz, edebiyatseverler tarafından büyük bir ilgiyle karşılandı.» Bu cümledeki kalın yazılmış sözcüklerin yazımını inceleyiniz.

• «Ön söz» birleşik sözcüğünde «söz» kendi anlamını korumaktadır; TDK kuralına göre ayrı yazılmalıdır.
• «Edebiyatsever» sözcüğünde «sever» sözcüğüyle kurulan birleşikler bitişik yazılır kuralı geçerlidir.

Cevap«Ön söz» ayrı, «edebiyatseverler» bitişik yazılarak kurala tam uyulmuştur.

Büyük harfler ve kesme işaretinin sınırları

Kesme işaretinin temel kurallarından biri kurum, kuruluş, kurul ve merkez adlarına gelen eklerin kesme işaretiyle ayrılmamasıdır. Buna karşılık kişi, yer ve ülke adlarına gelen çekim ekleri kesmeyle ayrılır.

Kesme kuralıÖzel isim yapım eki aldıysa (-lı, -ce, -lik) sonrasına gelen hiçbir çekim eki artık kesmeyle ayrılmaz: «Türkçenin».

Özel adlara gelen iyelik ekleri kesmeyle ayrılır: «Türkiye’m», «Ayşe’miz». Kurum adlarına gelenler ayrılmaz: «Türk Tarih Kurumunun».

Noktalı virgül (;) ve iki nokta (:) arasındaki kesin sınır

Noktalı virgül genellikle içinde virgül bulunan cümlelerde kullanılır: Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ya da virgüllerle ayrılmış takımları birbirinden ayırır. Bu yüzden noktalı virgül, virgüllerin karışıklığını önleyen bir üst basamak işareti gibi çalışır.

Örnek. «Pazardan elma, armut, portakal; kasaptan kıyma, kuşbaşı aldık.» cümlesinde noktalı virgülün kullanım gerekçesi nedir?

• Cümlede iki farklı ürün grubu (tür ve takım) vardır: Meyveler ve et ürünleri.
• Meyveler kendi içinde virgülle sıralanmıştır (elma, armut, portakal).
• Et ürünleri de kendi içinde virgülle sıralanmıştır (kıyma, kuşbaşı).
• Bu iki farklı takımı birbirinden ayırmak için araya noktalı virgül konmuştur.

CevapCümle içinde virgüllerle ayrılmış farklı tür ve takımları birbirinden ayırmak için kullanılmıştır.

İki noktadan sonra gelen bölüm, kendinden önceki sözün açıklamasıdır. «Şunu unutma: Emek olmadan başarı gelmez.» cümlesinde iki noktadan sonra tam bir cümle geldiği için büyük harfle başlanmıştır.

KısayolCümlede virgül yoksa noktalı virgül genellikle gerekmez; iki noktadan sonra örnek diziliyorsa küçük, cümle geliyorsa büyük başlarsın.

Virgülün (,) kullanılmadığı yerler

Virgül sorularında, işaretin konduğu yerler kadar konmadığı yerler de bilinmelidir. Aşağıdaki durumlarda virgül kullanılmaz:

• Kalıplaşmış birleşik fiil ve deyimlerin içine: «gülüp geçmek», «alıp vermek» gibi kalıplar bölünmez; «Gülüp, geçti» yanlıştır.
• «ve», «veya», «ya da» bağlaçlarından önce: «Elma, armut, ve kiraz» yanlıştır.
• İkilemelerin arasına: «Derin, derin düşündü.» yanlıştır; doğrusu «derin derin».
• Tamlama unsurlarının arasına: Tamlayan ile tamlanan arasına hiçbir işaret girmez («Ahmet’in, çantası» yanlıştır).

Virgülün konduğu başlıca yerler de bilinmelidir: eş görevli sözcükler arasına («Ali, Ayşe ve Can»), hitap ve cevap sözcüklerinden sonra («Hocam, …», «Evet, …»), tırnaksız aktarılan sözün sonuna («…, dedi.») ve anlam karışıklığını önlemek için özneden sonra virgül konur.

Diğer noktalama işaretleri ve ÖSYM taktikleri

Kısa çizgi (-) satır sonuna sığmayan sözcüklerde, ara sözlerin başında ve sonunda, iki isim arasındaki «ve, ile, arasında» anlamını kurarken kullanılır: «Ankara-İstanbul hızlı tren hattı», «Türk-Alman ilişkileri».

Yay ayraç (parantez) metin dışı açıklamaları aktarırken; köşeli ayraç ([ ]) ise parantez içinde yeniden bir parantez açılması gerektiğinde dıştaki çerçeveyi kurmak için kullanılır. Tırnak işareti («...») doğrudan aktarılan sözlerin başında ve sonunda yer alır.

Üç nokta (...) ise eksiltili cümlelerin sonunda, metinde alıntılanmayan atlanmış bölümlerin yerine ya da kaba ve söylenmek istenmeyen isimlerin gizlenmesinde kullanılır.

Üç nokta konulan bir cümlenin ardından ünlem ya da soru işareti gelecekse iki nokta eklenerek (!.. veya ?..) biçiminde yazılır; asla dört nokta yapılmaz.