Hedef belirleme

İstek ile hedef arasındaki fark

Çalışmaya başlarken pek çok öğrenci «Bu sene çok iyi çalışacağım» ya da «Matematiği halletmem lazım» gibi cümleler kurar. Bu ifadeler birer hedef değil, yalnızca iyi niyetli isteklerdir. İstekler belirsizdir, sınırları çizilmemiştir ve ne zaman gerçekleşeceği belli değildir.

Belirsiz bir yönerge zihne nereden başlayacağını söylemez. «Çok çalış» dendiğinde zihin neye başlayacağını, ne kadar süreyle yapacağını ve işin ne zaman biteceğini bilemez. Bu belirsizlik kaygı yaratır ve çoğu zaman ertelemeye yol açar. Gerçek bir hedef ise neyin, ne zaman, nasıl ve ne ölçüde yapılacağını net biçimde tanımlar.

Kısayolİstek «Neyi arzu ediyorum?», hedef ise «Bunu başarmak için hangi gün, kaç saat, ne yapıyorum?» sorusuna cevap verir.

Hedef koymak yalnız nereye varmak istediğinizi değil, aynı zamanda nelere «hayır» diyeceğinizi de belirler. Net bir hedefi olan öğrenci, günün hangi saatinde neyle meşgul olacağını bildiği için dikkati dağıtan etkenlere karşı kendini daha kolay korur.

SMART hedef ilkesi

Hedeflerin etkili ve uygulanabilir olması için koçlukta yaygın olarak SMART kuralı kullanılır. Bu kural beş temel ölçütün baş harflerinden oluşur ve hedefin sağlam bir zemine oturmasını sağlar.

• S (Specific - Belirgin / Özgül): Hedef yoruma açık olmamalı, tam olarak ne yapılacağı açıkça yazılmalıdır. «Fizik çalışmak» yerine «Kuvvet ve hareket konusundaki formülleri çıkarıp 30 soru çözmek».
• M (Measurable - Ölçülebilir): Başarı bir sayı, süre veya somut çıktı ile ölçülebilmelidir. «İyi olmak» ölçülemez, «Denemede 12 nete ulaşmak» ölçülebilir.
• A (Achievable - Ulaşılabilir / Gerçekçi): Hedef mevcut seviyenin biraz üzerinde olmalı fakat imkânsız görünmemelidir. Günde 1 saat çalışan birinin aniden «Günde 10 saat çalışacağım» demesi sürdürülemez.
• R (Relevant - İlgili / Anlamlı): Hedef öğrencinin genel amacına hizmet etmelidir. Hedefin arkasında güçlü bir «Neden bunu yapıyorum?» cevabı bulunmalıdır.
• T (Time-bound - Zamana bağlı): Hedefin kesin bir bitiş tarihi veya takvimi olmalıdır. Tarihi olmayan hedefler sonsuza dek ertelenir.

KısayolBir hedefin doğru kurulduğunu anlamanın yolu: Dışarıdan biri hedefinizi okuduğunda o gün ne yapmanız gerektiğini tam olarak anlayabiliyorsa hedefiniz en azından belirgin ve ölçülebilirdir.

Sonuç hedefi ve süreç hedefi ayrımı

Hedefler temelde iki kategoriye ayrılır: sonuç hedefleri ve süreç hedefleri. Bu iki hedef türünün işlevini kavramak, motivasyonu ve kontrol hissini korumanın anahtarıdır.

Sonuç hedefi: Ulaşmak istediğiniz nihai çıktıdır. «Sınavda ilk 5.000’e girmek», «95 puan almak», «Tıp fakültesini kazanmak» birer sonuç hedefidir. Sonuç hedefleri yön gösterir ve ilham verir; ancak tamamen sizin kontrolünüzde değildir. Sınavın zorluğu, diğer öğrencilerin performansı veya o günkü sağlık durumunuz sonucu etkileyebilir.

Süreç hedefi: Sonuca ulaşmak için her gün veya her hafta atacağınız adımlardır. «Haftada 4 gün 45’er dakikalık iki odak bloğu çalışmak», «Haftalık deneme analizini pazar günü yapmak» süreç hedefidir. Süreç hedefleri büyük ölçüde sizin kontrolünüzdedir.

Örnek. Bir öğrenci «Hedefim bu yıl üniversite sınavında ilk 10.000’e girmek» diyor. Bu hedefin yanına hangi süreç hedefleri eklenmelidir?

• İlk 10.000 bir sonuç hedefidir; yönü belirler ama bugünkü eylemi söylemez.
• Günlük rutin: «Hafta içi her gün okuldan sonra iki adet 50 dakikalık odak bloğu tamamlamak».
• Haftalık görev: «Her cumartesi sabahı genel deneme çözmek ve pazar günü yanlış soruları analiz etmek».
• Aylık kontrol: «Her ay sonunda çözülen soru sayılarını ve net gelişimini değerlendirmek».

CevapSonuç hedefini destekleyen günlük odak blokları ve haftalık deneme analizleri gibi büyük ölçüde kontrol edilebilir süreç hedefleri kurulmalıdır.

Hedefleri parçalama: Kademeli planlama

Büyük ve uzak hedefler dağ gibi görünür ve insanı bunaltır. Bir yıl sonraki sınava bugünden bakmak zihne çok uzak gelir ve «Daha çok zaman var» yanılgısıyla çalışmayı erteletir. Bu engeli aşmanın yolu kademeli hedefleme yöntemidir.

• Yıllık / Dönemlik hedef: Büyük resimdir. Örneğin: «Sezon sonunda TYT Matematik konularını eksiksiz bitirmek».
• Aylık kilometre taşları: Büyük hedefi aylara paylaştırmaktır. Örneğin: «Bu ay Sayılar ve Problemler ünitesini tamamlamak».
• Haftalık hedefler: Haftanın başında belirlenen net görev listesidir. Örneğin: «Bu hafta Denklem Kurma konusundan 3 test çözmek».
• Günlük eylem adımı: Masaya oturulduğunda yapılacak tek iştir. Örneğin: «Bugün 17.00 - 17.45 arasında 20 problem sorusu çözmek».

KısayolBüyük hedefi öyle küçük parçalara bölün ki, bugünkü parça gözünüzde hiç büyümesin ve hemen başlanabilsin.

Örnek. Önündeki 4 haftalık tatilde 240 sayfalık bir soru bankasını bitirmek isteyen bir öğrenci haftalık ve günlük hedefini nasıl belirlemelidir?

• Haftalık hedef: 240 sayfa / 4 hafta = haftada 60 sayfa.
• Haftada 6 gün çalışma, 1 gün dinlenme planlandığında: 60 sayfa / 6 gün = günde 10 sayfa.
• Günlük eylem: Günde 5’er sayfalık iki çalışma seansı planlanır.

CevapHaftada 60 sayfa · Günde 10 sayfa (iki seans)

Hedefleri görünür kılma ve esneklik

Zihinde tutulan hedefler hızla unutulur ya da günlük telaşın içinde kaybolur. Bu yüzden belirlenen hedefler mutlaka kâğıda dökülmeli ve çalışma masasının karşısı, dolap kapağı gibi her gün görülebilecek bir yere asılmalıdır.

Hedefler sabit ve katı kurallar değildir; onlar size yol gösteren pusulalardır. Hayatın içinde hastalıklar, beklenmedik ödevler veya aksaklıklar olabilir. Bir hafta hedefin gerisinde kalındığında pes etmek yerine, haftalık değerlendirme gününde hedef gerçekçi biçimde revize edilir.

Hedefe ulaşamayınca hedefi tamamen çöpe atmak sık yapılan bir hatadır. Rota gerekirse yeniden hesaplanır ancak gidilen yön korunur.