Gitarı tutuş ve akort

Gitarın parçaları ve tel numaraları

Gitarı çalmadan önce parçalarını bilmek gerekir; çünkü her ders bu adlarla anlatılır. Gövde sesi büyüten kutudur. Sap (boyun) üzerinde perdeler bulunan uzun kısımdır. Başlık sapın ucundadır ve akort burgularını taşır.

• Eşik: sapın başlığa yakın ucunda, telleri yerinde tutan çıta.
• Perde: sap boyunca dizilen metal çıtalar; eşikten gövdeye doğru 1, 2, 3 diye numaralanır.
• Köprü: gövdede telleri tutan parça.
• Ses deliği: akustik gitarda gövdenin ortasındaki yuvarlak açıklık.
• Açık tel: hiçbir perdeye basılmadan çalınan tel.

Standart gitarda altı tel vardır. Tel numaraları en ince telden başlar: 1. tel en ince ve en tiz, 6. tel en kalın ve en pestir. Gitar çalan biri «üçüncü tel» dediğinde yukarıdan üçüncüyü değil, inceden üçüncüyü kastedir.

KısayolKalından inceye standart akort: E A D G B E (Mi La Re Sol Si Mi). Hem 1. tel hem 6. tel E’dir; aralarında iki oktav fark vardır.

Oturuş ve tutuş

Başlangıçta oturarak çalmak en rahat yoldur. Sırtı dik tutup sandalyenin kenarına oturulur; ayaklar yerde kalır. Gitarın gövdesinin kıvrık yeri sağ uyluğun üstüne yerleşir. Sap hafifçe yukarı eğik durur, yere paralel değildir.

• Sağ ön kol gövdenin üst kenarına yaslanır ve gitarı gövdeye bastırır.
• Sol el sapı baş ve işaret parmağı arasında taşımaz; sapı yalnız tutar, ağırlığı el taşımaz.
• Sol başparmak sapın arkasında, ortasına yakın durur; sapı sıkmaz.
• Omuzlar gevşek, bilekler kırık değil, düze yakındır.

Sol elini kullananlar için bütün tutuş ayna gibi tersine çevrilir. Tel numaraları ve notalar yine aynıdır; yalnız hangi elin ne yaptığı değişir.

Gitarda sol el parmakları piyanodakinden farklı numaralanır: 1 işaret, 2 orta, 3 yüzük, 4 serçe. Başparmağa numara verilmez; o sapın arkasında destek görevi yapar. Bu numaralar akor şekillerinde hangi parmağın hangi perdeye basacağını gösterir.

Sağ el telleri çalar. Parmaklarla ya da pena adı verilen küçük plastik üçgenle çalınır. Pena başparmak ile işaret parmağı arasında tutulur; ucu parmakların arasından biraz görünür. Sıkıca ama kasılmadan tutulur; elden kaçacak kadar gevşek olmamalıdır.

KısayolTele perdenin ortasına değil, perde çıtasının hemen yakınına, başlık tarafındaki boşlukta basılır. Çıtaya çok uzak basılırsa ses cızırdar, çıtanın üstüne basılırsa ses boğuk çıkar.

Standart akort: E A D G B E

Akort, her telin doğru yükseklikte ses vermesi demektir. Akortsuz gitarda doğru akor da yanlış duyulur ve kulak yanlış sese alışır. Bu yüzden her çalışmadan önce akort kontrol edilir.

Telin sesi, telin gerginliğiyle değişir. Burgu çevrilince tel gerilir ya da gevşer. Tel gerildikçe ses incelir (tizleşir), gevşedikçe kalınlaşır. Akortta hangi burgunun hangi teli ayarladığını önce küçük hareketlerle deneyerek anlamak gerekir; çünkü burgu düzeni gitardan gitara değişir.

• Teli çal, sesi duy ya da cihazda gör.
• Ses hedeften pestse burguyu telin gerilmesi yönünde yavaşça çevir.
• Ses hedeften tizse önce teli biraz gevşet, sonra yine alttan gelerek hedefe ulaştır.
• Gerilen tel hedefi geçtiyse yine biraz gevşetip tekrar gerilerek yakala. Aşağıdan yukarı gelerek akort etmek akordun daha kalıcı olmasını sağlar.
• Altı teli bitirince bir kez daha baştan kontrol et; telleri germek komşu teller üzerinde de etkili olur.

Yeni takılmış teller ilk günlerde çok çabuk gevşer ve sık akort ister. Bu normaldir; teller zamanla yerine oturur.

Örnek. Akort cihazı çaldığınız telin sesini «D» olarak gösteriyor ve cihaza göre bu ses hedefin biraz altında. Bu hangi tel ve ne yapılmalı?

• Standart akortta D, 4. teldir (E A D G B E dizisinde üçüncü sıradaki; inceden dördüncü).
• Ses hedefin altında, yani pes. Pes sesi yükseltmek için teli germek gerekir.
• Burgu, telin gerilmesi yönünde yavaş çevrilir; cihaz ortada yeşil gösterene kadar tekrar çalınıp kontrol edilir.

Cevap4. tel (D) · burgu telin gerilmesi yönünde çevrilir

Beşinci perde yöntemi

Elinde akort cihazı yoksa teller birbirine göre ayarlanabilir. Yöntem şudur: bir telin 5. perdesine basılınca çıkan ses, bir sonraki ince telin açık sesiyle aynıdır. Önce bir tel doğru kabul edilir (genellikle 6. tel), geri kalanlar ona göre ayarlanır. Tek bir istisna vardır: 3. telin 4. perdesi 2. telin açık sesine eşittir.

KısayolBeşinci perde kuralı: 6-5, 5-4, 4-3 çiftleri 5. perde; 3-2 çifti 4. perde; 2-1 çifti yine 5. perde.

Örnek. 5. telin 5. perdesine basılıyor. Bu ses hangi nota ve hangi açık telle eşleşmeli?

• 5. tel A’dır. A’dan 5 perde ilerlemek: A → A diyez (1) → B (2) → C (3) → C diyez (4) → D (5).
• Çıkan ses D’dir. Açık D, 4. teldir.

CevapD · 4. tel (açık)

Örnek. 3. tel (G) hangi perdede B sesini verir? Hangi açık telle eşleşir?

• G’den perde perde: G → G diyez (1) → A (2) → A diyez (3) → B (4).
• B, 2. telin açık sesidir.

Cevap4. perde · 2. tel (açık B)

Bu yöntem teller birbirine uyumlu olsun diye vardır; 6. tel yanlışsa bütün gitar tutarlı biçimde yanlış olur. Gerçek yükseklik için cihaz ya da referans sesi gerekir.

Akort cihazı ve sık sorunlar

Akort cihazları (ya da telefon uygulamaları) telin sesini dinler ve en yakın notayı gösterir. Ekranda bir ibre ya da çubuk, sesin hedefin pes mi tiz mi olduğunu söyler. İbre ortada, işaret yeşil olunca tel akorttadır.

• Ortam sessiz olmalı; yan odadaki ses cihazı şaşırtır.
• Tek bir teli, diğerlerine değmeden, sakin ve uzun çal.
• Çok sert çalma; çok sert vurulan telin sesi önce tiz çıkıp sonra pese iner ve cihazı yanıltır.
• Cihaz notayı gösterir, tel numarasını göstermez; hangi telin hangi nota olduğunu E A D G B E tablosundan sen bilirsin.

Referans olarak dünyada yaygın kabul gören La sesi 440 Hz’dir; cihazların çoğu bu değere göre ayarlıdır. Bu sayıyı ezberlemek gerekmez ama cihazın ayarında farklı bir değer görürsen standardın 440 olduğunu bilmek işe yarar.

AlışkanlıkHer çalışmaya akortla başla; kulak akortlu sese alışır, ilerleyen derslerde akor ve ritim doğru duyulur.