Yüklemin türüne göre cümleler: isim mi, fiil mi?
Cümle türlerini incelerken bakılacak ilk özellik yüklemin kök ve gövde türüdür. Cümlenin yüklemi bir çekimli fiil ise o cümle fiil (eylem) cümlesidir: «Kitabı iki günde okudu».
Eğer cümlenin yüklemi isim soylu bir sözcükse (isim, sıfat, zamir, edat öbeği) ve ek fiil (-idi, -imiş, -ise, -dir) alarak yüklem olmuşsa o cümle isim (ad) cümlesidir: «Bugün hava çok güzeldi».
KısayolYüklem fiilimsi değilse köke «-mak / -mek» getir: anlamlı oluyorsa fiil cümlesi, anlamsızsa isim cümlesidir.
| Yüklemin Türü | Nasıl Belirlenir? | Örnek Cümle |
|---|---|---|
| Fiil (Eylem) Cümlesi | Yüklem bir eylem bildirir ve kip eki alır | Kardeşim erkenden uyandı. |
| İsim (Ad) Cümlesi | Yüklem varlık, nitelik veya zamirdir | Sınıfın en çalışkanı Ali’dir. |
| Yüklemi Fiilimsi Olan | İsim-fiil eki alan sözcükler ek fiille yüklem olur | Tek arzusu sınavı kazanmaktı. (İsim cümlesi!) |
Bu konunun temel kuralı: Fiilimsiler eylem özelliğini yitirip isimleştikleri için yüklem olduklarında o cümle kesinlikle isim cümlesi kabul edilir.
Yüklemin yerine göre cümleler: kurallı ve devrik
Türkçenin doğal söz diziminde yüklem cümlenin en sonunda yer alır. Yüklemi sonda bulunan cümlelere kurallı (düz) cümle denir.
Günlük konuşmalarda, şiirlerde ve anlatımı canlı kılmak istenen yazılarda yüklem cümlenin başında veya ortasında yer alabilir. Bu tür cümlelere devrik cümle denir. Yüklemi hiç yazılmamış ve sonuna üç nokta konmuş cümlelere ise eksiltili cümle denir.
| Cümle Tipi | Yüklemin Konumu | Örnek Cümle |
|---|---|---|
| Kurallı (Düz) Cümle | Yüklem cümlenin en sonundadır | Bütün hazırlıklarımızı dün akşam tamamladık. |
| Devrik Cümle | Yüklem başta veya ortadadır | Ayrıldık dün akşam o eski kasabadan. |
| Eksiltili Cümle | Yüklem bulunmaz (okurun zihnine bırakılır) | Ufukta masmavi bir deniz ve martı sesleri… |
Örnek. «Açılan bir gülsün sen yaprak yaprak.» cümlesi yüklemin yeri ve türü bakımından nasıl bir cümledir?
- Cümlenin yüklemi «Açılan bir gülsün» sıfat tamlamasıdır.
- Yüklem cümlenin sonunda değil, başında yer almaktadır: Devrik cümledir.
- Yüklem isim soylu bir tamlama olduğu için isim cümlesidir.
CevapDevrik bir isim cümlesidir.
Öge kuralıYüklem sondaysa kurallı, sonda değilse devrik; hiç yoksa eksiltilidir.
Anlamına göre cümleler: biçim ve anlam ayrımı
Cümleler anlamlarına göre olumlu ve olumsuz olarak ayrılır. Olumlu cümlede işin yapıldığı veya durumun var olduğu bildirilir. Kötü bir olayın gerçekleşmesi (örneğin «Kaza yaptı», «Evi yandı») anlamca olumludur; çünkü eylem gerçekleşmiştir.
Bu konuda en çok dikkat isteyen bölüm biçimce ve anlamca farklılık gösteren cümlelerdir. Cümlenin görünüşüne değil, verdiği asıl yargıya bakılır.
| Cümle Yapısı | Biçim Özelliği | Anlam Karşılığı | Örnek Cümle |
|---|---|---|---|
| Biçimce olumsuz, anlamca olumlu | Ek (-me, yok, değil) vardır | Eylemin yapıldığını onaylar | «Söylediklerini anlamıyor değilim.» (= Anlıyorum) |
| Biçimce olumlu, anlamca olumsuz | Görünüşte olumsuzluk eki yoktur | Eylemin yapılmadığını bildirir | «Ne ders çalıştı ne kitap okudu.» (= İkisini de yapmadı) |
| Sözde soru cümlesi | Soru eki vardır ama cevap beklenmez | Duyguyu vurgular | «İnsan hiç annesini üzer mi?» (= Üzmez) |
Örnek. «Bu güzel havalarda evde oturulur mu hiç?» cümlesi anlamına göre nasıl bir cümledir?
- Cümlede soru eki «mu» bulunmaktadır ancak amaç bilgi almak değildir.
- İletilmek istenen asıl mesaj «Bu güzel havada evde oturulmaz» yargısıdır.
- Biçimce soru gibi dursa da anlamca olumsuzdur.
CevapBiçimce soru, anlamca olumsuz cümledir (sözde soru).
Yapısına göre cümleler: LGS’nin anahtar konusu
MEB müfredatında yapısına göre cümleler dört temel grupta sınıflandırılır. Bu ayrım cümledeki yüklem ve fiilimsi sayısına göre belirlenir.
| Cümle Yapısı | Tanım ve Kural | Örnek Cümle |
|---|---|---|
| Tek Yüklemli (Basit) | Tek yüklem vardır; içinde fiilimsi ya da şart ekli yan cümle bulunmaz | Akşam yemeğinden sonra sessizce odasına çekildi. |
| Fiilimsi Bulunan (Birleşik) | Tek yüklem vardır; içinde en az bir fiilimsi ya da şart ekiyle (-sa/-se) kurulmuş yan cümle bulunur | Güneş doğunca bahçeye çıkan çocukları izledik. |
| Birden Çok Yüklemli (Sıralı) | En az iki yüklem birbirine virgül veya noktalı virgülle bağlanır | Sabah erkenden kalktı, çantasını hazırlayıp yola çıktı. |
| Bağlacı Olan (Bağlı) | En az iki bağımsız yüklem birbirine bağlaçla («ve», «ama», «çünkü») bağlanır | Çok çalıştı ama istediği sonucu alamadı. |
KısayolÖnce yüklemleri say: Tek yüklem varsa fiilimsi ya da şart eki ara (varsa birleşik, yoksa tek yüklemli); iki yüklem varsa aradaki işarete bak (virgülse sıralı, bağlaçsa bağlıdır).
Sınavda nasıl sorulur: cümle tahlili tablosu
LGS’de cümle türleri, birkaç özelliğin birlikte sorulduğu tahlil sorularıyla da karşımıza çıkar: «Bu cümleyle ilgili hangisi doğrudur?» sorusunda yüklemin türü, yeri, anlamı ve yapısı aynı anda taranır.
«Güneş batarken sahilde toplanan balıkçılar ağlarını topladı.» cümlesini tahlil edelim:
1. Yüklem türü: topladı → Fiil cümlesi.
2. Yüklem yeri: sonda → Kurallı cümle.
3. Anlamı: toplama işi gerçekleşti → Olumlu cümle.
4. Yapısı: «batarken» ve «toplanan» fiilimsileri var, tek yüklem var → Fiilimsi bulunan (birleşik) cümle.
Sıralı cümlelerde öznelerin, nesnelerin veya tümleçlerin ortak olup olmadığına dikkat edin; öge ortaklığı varsa «bağımlı sıralı», yoksa «bağımsız sıralı» denir.
Testten önce bunları bil
- Yüklem fiilimsi ise isim cümlesidir
«Amacı kazanmaktı» cümlesinde yüklem mastardır; bu cümle fiil değil isim cümlesidir.
- Virgülle bağlananlar sıralı cümledir
İki ayrı yüklem virgülle ayrılıyorsa sıralı cümledir; bağlaçla bağlanıyorsa bağlı cümledir.
- Tek yüklemde fiilimsi ara
Cümlede tek yüklem varsa ve içinde fiilimsi yoksa tek yüklemli (basit) cümledir.
- Kötü olay olumsuz cümle demek değildir
«Yere düştü» veya «hastalandı» cümleleri eylem gerçekleştiği için olumlu cümledir.
Kendini dene
Cevaba dokun — neden öyle olduğunu birlikte görelim.
«Onun en büyük hayali iyi bir yazar olmaktı.» cümlesi yüklemin türüne göre aşağıdakilerden hangisidir?
Aşağıdaki cümlelerin hangisi «yapısına göre fiilimsi bulunan (birleşik)» bir cümledir?
«Ne arayanı var ne soranı.» cümlesi anlamı bakımından hangisine uygundur?
Aşağıdaki cümlelerin hangisi «yüklemin yerine göre devrik» bir cümledir?
«Zil çaldı, öğrenciler sınıflara doğru koştu.» cümlesi yapısına göre hangisidir?
«Hava çok soğuktu ama yine de yürüyüşe çıktılar.» cümlesi yapısına göre hangisidir?
Aşağıdaki cümlelerin hangisi bir «eksiltili cümle»dir?
«Küçük çocuk merdivenlerden kayarak düştü.» cümlesinin olumlu kabul edilmesinin sebebi nedir?
Aşağıdaki cümlelerin hangisi «tek yüklemli (basit)» bir cümledir?
«Seni bu konuda haklı bulmuyor değilim.» cümlesinin anlamca karşılığı hangisidir?
Alıştırma bitti — –
Sıradaki konu: Yazım ve noktalama.
0/10 · soru cevaplandı