Cümlede anlam

LGS’de temel anlam ilişkileri: neden, amaç, koşul

LGS Türkçe sorularında bir cümlenin yargıyı hangi gerekçeyle bildirdiği de ölçülür. Bir eylemin hangi gerekçeyle, hangi hedefle veya hangi şarta bağlı olarak yapıldığını ayırt etmek sorunun çözüm anahtarıdır.

Neden-sonuç cümlelerinde eylem de gerekçe de gerçekleşmiştir. Amaç-sonuç cümlelerinde ise hedef henüz bir niyet aşamasındadır, eylemin ulaşıp ulaşmadığı belli değildir.

KısayolCümledeki «için» sözcüğü yerine «amacıyla» koyabiliyorsan amaç-sonuç, «sebebiyle / -dığı için» koyabiliyorsan neden-sonuçtur.

Örnek. «Konuyu daha iyi kavramak için öğretmene soru sordu.» cümlesi neden-sonuç mu, amaç-sonuç mudur?

• Cümledeki «için» yerine «amacıyla» koyalım: «Konuyu daha iyi kavramak amacıyla öğretmene soru sordu.»
• Cümle anlamlı ve pürüzsüz oldu.
• Konuyu kavramak hedeflenen bir gayedir, henüz gerçekleşip gerçekleşmediği bilinmemektedir.

CevapAmaç-sonuç cümlesidir.

Öznel ve nesnel yargıların LGS boyutu

Nesnel yargılar, doğruluğu ya da yanlışlığı kişiden kişiye değişmeyen, deneyle, belgeyle veya ölçmeyle kanıtlanabilen ifadelerdir. Cümlede söyleyenin kişisel beğenisi bulunmaz.

Öznel yargılar ise kişisel duyguları, zevkleri, yorumları veya beğenileri içerir. Kanıtlanamaz ve doğruluğu görecelidir.

Kanıt kuralı«Bana göre öyle ama sana göre öyle olmayabilir» diyebiliyorsan öznel; herkes için aynıysa nesneldir.

Bir cümlenin yanlış bir bilgi içermesi onu öznel yapmaz. «Ankara Ege Bölgesi’ndedir» cümlesi yanlış bir bilgidir ancak nesnel bir yargıdır; çünkü yanlışlığı haritayla kanıtlanabilir.

Örtülü anlam: söylenenin ardındaki bilgi

Metinde açıkça yazılmadığı hâlde bazı ipucu sözcükler sayesinde cümleden çıkarılan ikinci anlama örtülü anlam denir. LGS’de bu kavram «Bu metinden kesin olarak çıkarılabilecek yargı hangisidir?» şeklinde sorulur.

Örtülü anlamı bulduran en kritik sözcükler «de/da», «artık», «yine», «en», «daha», «ilk kez», «yalnızca» gibi sınır ve kıyas bildiren ek ve sözcüklerdir.

Örnek. «Ali bu turnuvada da altın madalya kazandı.» cümlesinden hangi örtülü anlam kesin olarak çıkar?

• Cümlede «da» bağlacı kullanılmıştır.
• «Bu turnuvada da» ifadesi, önceki turnuvalarda da madalya kazanıldığını gösterir.
• Ali’nin ilk kez madalya almadığı kesin bir bilgidir.

CevapAli geçmiş turnuvalarda da altın madalya kazanmıştır.

Duygu ve tutum bildiren cümleler

Duygu ve tutum bildiren cümlelerin ayrımı dikkat ister. Özellikle sitem ile yakınma, pişmanlık ile hayıflanma birbirine kolayca karıştırılabilir.

KısayolKırgınlığı karşındakine söylüyorsan sitem; arkasından üçüncü kişiye dert yanıyorsan yakınmadır.

Sınavda nasıl sorulur: cümle yorumu stratejileri

LGS’de cümle soruları, iki bağımsız cümlenin anlam kaybı olmadan tek bir cümlede birleştirilmesi veya anlamca birbiriyle çelişen yargıların bulunması şeklinde de karşımıza çıkabilir. Sınavda zaman kazanmak için soru kökünü dikkatle okuyup olumlu veya olumsuz kökü işaretlemek gerekir.

Cümle birleştirme sorularında dikkat edilecek kural: Verilen iki cümlenin içinde yer alan hiçbir bilginin dışarıda bırakılmaması ve parçada bulunmayan fazladan hiçbir kişisel yorumun eklenmemesidir. Şıklarda geçen küçük bir sıfat ya da zaman zarfı fazlalığı o şıkkı doğrudan eler.

Örnek. 1. Cümle: «Yazar, 1980 yılında ilk öykü kitabını yayımladı.»
2. Cümle: «Bu kitap, dönemin edebiyat çevrelerince büyük bir ilgiyle karşılandı.» Bu iki cümlenin en doğru birleşimi nasıl olmalıdır?

• Tüm unsurlar korunmalı: 1980 yılı, ilk öykü kitabı ve edebiyat çevrelerinin ilgisi.
• Kişisel yorum veya fazladan sözcük eklenmemeli.
• Birleşim: «Yazarın 1980 yılında yayımladığı ilk öykü kitabı, dönemin edebiyat çevrelerince büyük bir ilgiyle karşılandı.»

Cevap«Yazarın 1980 yılında yayımladığı ilk öykü kitabı, dönemin edebiyat çevrelerince büyük bir ilgiyle karşılandı.»

Şıklarda «tümüyle», «kesinlikle», «asla» gibi aşırı genelleme yapan sözcükler varsa ve ana cümlede bu kesinlik yoksa o şık büyük ihtimalle çeldiricidir.