LGS’de paragrafın yeri: ana düşünceyi yakalamak
LGS Türkçe sorularının önemli bir bölümü paragraf okuma ve anlama becerisini ölçer. Bu sorular öğrencinin metni yalnızca okumasını değil, yazarın iletmek istediği ana düşünceyi tek bir cümlede özetleyebilmesini hedefler.
Ana düşünce, «Yazar bu metni hangi temel amaçla kaleme aldı, bana neyi aşılamak istiyor?» sorusunun kesin yanıtıdır. Konu «neyin anlatıldığı», ana fikir ise konuya dair «verilen temel mesaj»dır.
KısayolKonu bir veya iki sözcüktür (örneğin «kitap sevgisi»); ana düşünce ise mutlaka bir yargı bildiren tam bir cümledir (örneğin «Kitap okumak insanı olgunlaştırır»).
| Kavram | Yöneltilen Soru | Cevabın Niteliği |
|---|---|---|
| Paragrafın Konusu | «Metinde ne anlatılıyor?» | Genellikle bir sözcük öbeğidir, hüküm bildirmez. |
| Ana Düşünce (Fikir) | «Yazar neyi savunuyor, asıl mesaj ne?» | Öğüt veren veya bir gerçeği kanıtlayan tam bir cümledir. |
| Yardımcı Fikirler | «Ana düşünceyi destekleyen alt bilgiler neler?» | Metinde değinilen, kanıt sağlayan yan detaylardır. |
| Paragrafın Başlığı | «Metni en iyi özetleyen anahtar söz nedir?» | Konuyu ve ana fikri kapsayan kısa, çekici ifadedir. |
Örnek. «Teknolojik aletler hayatımızı kolaylaştırsa da insanları yalnızlaştırıyor; yüz yüze sohbetlerin yerini ekran ışıkları aldı. Gerçek dostluklar kurmak için ara sıra cihazları kapatıp sevdiklerimize zaman ayırmalıyız.» Bu metnin konusu ve ana fikri nedir?
- Konu: Teknolojinin insan ilişkilerine ve dostluklara etkisi.
- Yazarın asıl iletisi: Gerçek dostlukları korumak için teknolojiyi sınırlayıp yüz yüze iletişime dönmeliyiz.
CevapKonu teknoloji ve insan ilişkileri; ana fikir ise samimi dostluklar için teknoloji kullanımını sınırlamak gerektiğidir.
Yardımcı fikirler ve olumsuz soru kökleri
LGS’de «Bu metinden hangisi çıkarılamaz?», «Hangisine değinilmemiştir?», «Hangisine ulaşılamaz?» gibi olumsuz soru kökleri yardımcı düşünceleri taratır.
Bu tip sorularda izlenecek en güvenli yol, önce soru kökünü ve şıkları okumak, ardından metne geçmektir. Şıklardaki anahtar sözcükleri akılda tutarak metni okumak, metinde geçen her bilginin üstünü çizerek hızlıca doğru şıkka ulaşmayı sağlar.
| Olumsuz Soru Türü | MEB Soru Mantığı | Çözüm Adımı |
|---|---|---|
| «Değinilmemiştir» | Metinde doğrudan sözcük veya cümle olarak geçmeyen bilgi | Şıklardaki kavramları metindeki satırlarla tek tek eşleştir |
| «Ulaşılamaz» | Metindeki verilerden mantıksal olarak çıkarılamayan sonuç | Aşırı genelleme veya metinde olmayan yorum içeren şıkkı bul |
| «Söylenemez» | Yazarın üslubu veya tutumuyla bağdaşmayan seçenek | Yazarın nesnel mi öznel mi yaklaştığını kontrol et |
Olumsuz soru taktiğiÖnce şıkları tara, anahtar sözcükleri belirle; sonra metni oku ve bulduğun şıkkı metnin kenarına not ederek ele.
Paragrafta yapı: akışı bozan cümle ve ikiye bölme
Paragraf rastgele sıralanmış cümleler yığını değildir; bir zincirin halkaları gibi birbirine dil ve anlam yönünden kenetlenmiş bir bütündür.
- Giriş cümlesi: Kendinden önce başka bir cümlenin varlığını hissettirmez; «bu yüzden», «oysa», «nitekim», «ayrıca» gibi bağlayıcı sözcüklerle başlayamaz.
- Akışı bozan cümle: Paragrafın genel konusundan farklı bir yöne sapan, başka bir ayrıntıya geçen veya konunun sınırını aniden değiştiren cümledir.
- Paragrafı ikiye bölme: Yazarın konunun başka bir boyutuna geçtiği veya yeni bir konuyu ele almaya başladığı ilk cümle, ikinci paragrafın giriş cümlesidir.
- Paragraf tamamlama: Boşluktan önceki ve sonraki cümlelerin mantıksal bağlacı taranarak uygun cümle yerleştirilir.
Örnek. «(I) Bahar gelince köyün dağlarında rengârenk çiçekler açar. (II) Kuş sesleri vadide yankılanarak insana yaşama sevinci verir. (III) Köyün ekonomisi son yıllarda tamamen tarıma dayalı hâle gelmiştir. (IV) Bütün doğa kış uykusundan uyanıp canlanır.» Numaralanmış cümlelerden hangisi düşüncenin akışını bozmaktadır?
- I, II ve IV numaralı cümleler bahar mevsiminin doğada yarattığı güzellikleri ve canlılığı tasvir eder.
- III numaralı cümle ise aniden köyün ekonomik yapısından bahsetmektedir.
- Konunun akışı III numarada bozulmuştur.
CevapIII numaralı cümle akışı bozmaktadır.
Akışı bozan cümleyi bulduğunuzda o cümleyi metinden çıkarıp okuyun; önceki ve sonraki cümle birbirine pürüzsüz bağlanıyorsa doğru cümleyi bulmuşsunuz demektir.
Anlatım biçimleri: dört temel teknik
Bir yazarın amacına göre seçtiği anlatım yolu dört ana grupta toplanır: bilgi vermek, okuru ikna etmek, olay yaşatmak veya gözünde canlandırmak.
| Anlatım Biçimi | Yazarın Temel Amacı | Belirleyici Özellik |
|---|---|---|
| Açıklama (Açıklayıcı) | Okura nesnel bilgi vermek, öğretmek | Sade dil, terimler, nesnel ve tarafsız anlatım |
| Tartışma (Tartışmacı) | Okurun bir fikrini değiştirmek, kendi tezini kabul ettirmek | «Bana göre», «oysa yanılıyorlar», soru-cevaplı üslup |
| Öyküleme (Öyküleyici) | Olayı kişi, yer ve zaman bağlamında akıtmak | Hareketlilik, eylemler dizisi, video izler gibi akış |
| Betimleme (Betimleyici) | Varlıkları niteleyici özellikleriyle zihinde resmetmek | Sıfatlar, renkler, durgunluk, fotoğraf karesi etkisi |
KısayolMetin hareketli bir video gibi akıyorsa öyküleme; donuk bir fotoğraf gibi ayrıntı resmediyorsa betimlemedir.
Düşünceyi geliştirme yolları
Yazar anlattıklarını daha inandırıcı kılmak ve ana düşünceyi güçlendirmek için belirli tekniklerden yararlanır.
| Yöntem | Nasıl Tanınır? | Örnek İfade |
|---|---|---|
| Tanımlama | «Bu nedir?» sorusunun cevabıdır (-dır/-dir ile biter) | «Şiir, sözcüklerin musikiyle buluştuğu sanat dalıdır.» |
| Karşılaştırma | İki kavram arasındaki benzerlik ve farklar kıyaslanır | «Roman öyküye göre daha karmaşık bir kurguya sahiptir.» |
| Örneklendirme | Soyut düşünce somut isim veya olayla netleştirilir | «Büyük yazarlar çok çalışır; örneğin Dostoyevski…» |
| Tanık Gösterme | Konunun uzmanı ya da tanınmış birinin görüşü doğrudan ya da dolaylı aktarılır | «Atatürk’ün dediği gibi: ‘Sanatsız kalan bir milletin…’» |
| Sayısal Verilerden Yararlanma | İstatistik, yüzde ve sayılarla kanıt sunulur | «Ankete katılan 200 öğrenciden 120’si, yani %60’ı her gün kitap okuyor.» |
Tanık göstermede yalnız bir kişinin adını anmak yetmez; o kişinin konuyla ilgili görüşü doğrudan (tırnakla) ya da dolaylı olarak aktarılmalıdır.
Testten önce bunları bil
- Kendi yorumunu metne katma
LGS paragrafında doğru şık senin ne düşündüğün değil, parçada yazarın ne yazdığıdır.
- Olumsuz soruda önce şıkları oku
«Değinilmemiştir» sorularında önce şıklara göz atmak arayacağın ipuçlarını baştan belirler.
- Tanık göstermede aktarılan görüşü ara
Yalnız bir kişinin adını anmak örneklendirmedir; o kişinin konuyla ilgili görüşünü doğrudan ya da dolaylı aktarmak tanık göstermedir.
- Öyküleme hareket, betimleme resimdir
Eylemler ardı ardına akıyorsa öyküleme; sıfatlarla gözünde canlanıyorsa betimlemedir.
Kendini dene
Cevaba dokun — neden öyle olduğunu birlikte görelim.
Bir paragrafta «Yazar bu metinde asıl olarak neyi savunmaktadır?» sorusunun cevabı aşağıdakilerden hangisidir?
Aşağıdaki cümlelerden hangisi bir paragrafın «giriş cümlesi» olmaya en uygundur?
«Bir düşünceyi daha anlaşılır kılmak için alanında tanınan bir uzmanın görüşüne ve sözüne yer verme» tekniği hangisidir?
«Güneş kızıl ışıklarını köyün kerpiç evleri üzerine yayıyor, tahta pencereler altın sarısı parlıyordu. Dar sokakta iki yaşlı çınar gölgelerini uzatmıştı.» Bu parçada hangi anlatım biçimi ağır basmaktadır?
LGS’de «Bu metinde aşağıdakilerden hangisine değinilmemiştir?» sorusu çözülürken izlenecek en etkili adım hangisidir?
Bir metinde «Bu nedir?» sorusuna cevap veren ve bir kavramın belirleyici özelliklerini ortaya koyan yöntem hangisidir?
Bir paragrafta anlatılan konunun yönünün değiştiği, başka bir boyutuna geçildiği cümleyle ilgili hangisi doğrudur?
Aşağıdaki anlatım biçimlerinden hangisinde okuyucunun yerleşik bir düşüncesini çürütüp kendi tezini kabul ettirme amacı güdülür?
«Bir olay örgüsünün kişi, yer ve zamana bağlı olarak hareket hâlinde aktarılması» hangi anlatım biçiminin temel özelliğidir?
Metinde geçen «Sınıfımızdaki 30 öğrenciden 18’i en az bir yabancı dil biliyor.» cümlesinde hangi düşünceyi geliştirme yolu kullanılmıştır?
Alıştırma bitti — –
Sıradaki konu: Fiilimsiler.
0/10 · soru cevaplandı