Fiilimsi nedir ve hangi özellikleri taşır
Fiil kök veya gövdelerine belirli yapım eklerinin getirilmesiyle türetilen; eylem anlamını tamamen yitirmemekle birlikte cümlede isim, sıfat ya da zarf görevini üstlenen sözcüklere fiilimsi (eylemsi) denir.
Fiilimsiler çekimli fiil değildir; yani şahıs eki (ben, sen, o) ve zaman kipi alarak doğrudan yüklem olamazlar (ek fiil almadıkça). Ancak fiiller gibi -me / -ma ekiyle olumsuzları yapılabilir.
KısayolBir sözcüğün fiilimsi olup olmadığını anlamak için olumsuzluk ekini (-me/-ma) getir: «okuyan → okumayan» (fiilimsidir); «kalem → kalemma» (fiilimsi değildir).
| Fiilimsi Türü | Yaygın Kodlama | Temel Görevi | Örnek Cümle |
|---|---|---|---|
| İsim-fiil (Mastar) | -ma, -ış, -mak (MAYIŞMAK) | Cümlede eylemin adını koyar, isim gibi davranır | Kitap okumak zihni dinlendirir. |
| Sıfat-fiil (Ortaç) | -an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş | İsmin önüne gelerek sıfat tamlaması kurar | Ağlayan çocuk annesine koştu. |
| Zarf-fiil (Bağ-fiil) | -ken, -alı, -madan, -ince, -ip, -arak… | Fiili zaman veya durum yönünden tamamlar | Gülerek içeri girdi. |
Cümlede kaç tane fiilimsi varsa tam o kadar yan cümlecik vardır. Fiilimsiler temel cümlenin yargısını genişleten yan cümlelerin yüklemidir.
İsim-fiil ve kalıcı isim tuzağı
Fiillere gelen -ma / -me, -ış / -iş / -uş / -üş, -mak / -mek ekleriyle kurulur. Bu ekler fiilin hareket anlamını bir kavram adına dönüştürür.
LGS’nin en tehlikeli çeldiricisi kalıcı isimlerdir. Bazı sözcükler isim-fiil eklerini alarak zamanla eylem anlamını tamamen yitirmiş ve somut bir nesnenin ya da yiyeceğin kalıcı adı olmuştur.
| Sözcük | Cümledeki Kullanımı | Fiilimsi mi, Kalıcı İsim mi? |
|---|---|---|
| Dondurma | Yaz aylarında çilekli dondurma yemeyi severim. | Kalıcı İsim (Yiyecek adıdır, eylem anlamı yoktur) |
| Dondurma | Etleri dondurma işlemi iki saat sürdü. | İsim-Fiil (Eylemin yapılma süreci anlatılmaktadır) |
| Giriş | Binanın ana giriş kapısı kilitlenmişti. | Kalıcı İsim (Mekân/bölüm adı olmuştur) |
| Giriş | Öğretmenin sınıfa aniden girişi herkesi susturdu. | İsim-Fiil (İçeri girme eyleminin tarzıdır) |
| Çakmak | Cebinden kırmızı bir çakmak çıkardı. | Kalıcı İsim (Alet adı) |
| Çakmak | Duvara çivi çakmak oldukça zordu. | İsim-Fiil (Eylem bildirmektedir) |
Örnek. «Annem akşam için yaprak sarması yaptı.» ve «Yarayı sarmak için temiz bir bez aradı.» cümlelerindeki kalın yazılmış sözcüklerin türlerini ayırt ediniz.
- İlk cümlede «sarma» artık bir yemeğin adı olmuştur, eylem anlamını yitirmiştir: Kalıcı isim.
- İkinci cümlede «sarmak» yarayı bezle dolama eylemidir ve mastar ekini korumaktadır: İsim-fiil.
CevapBirincisi kalıcı isim, ikincisi isim-fiildir.
Kalıcı isim testiSözcüğü cümlede olumsuz yap: «çilekli dondurmama», «kırmızı bir çakmamak» anlamsızsa kalıcı isimdir.
Sıfat-fiil, adlaşmış sıfat ve kip eki ayrımı
Fiillere gelen -an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş ekleriyle türetilen sözcükler genellikle bir ismin önüne gelerek onu niteler ve sıfat-fiil oluşturur.
Sıfat-fiilin nitelediği isim düştüğünde sıfat-fiil tek başına kalır; çekim eklerini üzerine alarak adlaşmış sıfat-fiile dönüşür: «Gelen gideni aratır» cümlesinde «gelen insan, giden insanı» kastedilmektedir.
| Cümle | Sözcüğün Görevi | Kip Eki mi, Sıfat-Fiil mi? |
|---|---|---|
| Okunacak kitaplar masada duruyor. | Sıfat-Fiil | «Kitaplar» isminin sıfatıdır, yüklem değildir. |
| Yarın akşam trenle Ankara’dan gelecek. | Çekimli Fiil (Kip) | Cümlenin yüklemidir, gelecek zaman kipidir. |
| Tanıdığım yüzler beni rahatlattı. | Sıfat-Fiil | «Yüzler» ismini niteleyen sıfat-fiildir. |
| Biz onu yıllar önce bu kasabada tanıdık. | Çekimli Fiil (Kip) | Görülen geçmiş zaman ve 1. çoğul kişi ekidir. |
| Yıkanmış çamaşırları ipe astı. | Sıfat-Fiil | «Çamaşırlar» ismini niteleyen sıfat-fiildir. |
| Çamaşırlar rüzgârda çabucak kurumuş. | Çekimli Fiil (Kip) | Öğrenilen (duyulan) geçmiş zaman kipidir, yüklemdir. |
Örnek. «Koşan atletler finiş çizgisine ulaştı.» ve «Koşanlar finiş çizgisine ulaştı.» cümlelerindeki fiilimsilerin farkı nedir?
- İlk cümlede «koşan» sıfat-fiili «atletler» ismini nitelemektedir; normal sıfat-fiil görevindedir.
- İkinci cümlede «atletler» ismi düşmüş, çoğul eki fiilimsiye eklenmiştir: Adlaşmış sıfat-fiildir.
CevapBirincisi sıfat-fiil, ikincisi adlaşmış sıfat-fiildir.
KısayolSözcük yüklemdeyse ve zaman bildiriyorsa kip ekidir; ismin önüne gelip «nasıl/hangi?» sorusuna cevap veriyorsa sıfat-fiildir.
Zarf-fiil (bağ-fiil) ve anlam ilgileri
Fiillere gelen -ken, -alı, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -e…-e, -r…-mez, -casına ekleriyle türetilen sözcükler cümlede zarf görevini üstlenir.
Zarf-fiiller cümleye iki temel anlam katar: Zaman anlamı («Ne zaman?» sorusuna yanıt verir) ve durum anlamı («Nasıl?» sorusuna yanıt verir).
| Zarf-Fiil Eki | Örnek Cümle | Cümleye Kattığı Anlam |
|---|---|---|
| -erek / -arak | Koşarak durağa yetişti. | Durum anlamı («Nasıl yetişti? → Koşarak») |
| -ince / -ınca | Zil çalınca öğrenciler içeri girdi. | Zaman anlamı («Ne zaman girdi? → Çalınca») |
| -dıkça / -dikçe | Kitap okudukça insanın ufku genişler. | Zaman ve koşul anlamı |
| -ken | Ders çalışırken müzik dinlemem. | Zaman anlamı |
| -e … -e | Güle oynaya köye vardılar. | Durum anlamı («Nasıl vardılar? → Güle oynaya») |
| -r … -mez | Eve varır varmaz beni ara. | Zaman anlamı (hemen, o anda) |
«-ken» eki isim soylu sözcüklere de gelebilir («öğrenciyken», «çocukken»); ancak bu sözcüklerin kökü fiil olmadığı için bunlar asla zarf-fiil sayılmaz.
Sınavda nasıl sorulur: yan cümlecik ve karma sorular
LGS’de fiilimsi soruları üç temel biçimde sorulur: Cümledeki fiilimsilerin türlerini bulma, kalın yazılmış sözcüklerden hangisinin fiilimsi olmadığını saptama ve cümledeki yan cümlecik sayısını belirleme.
Unutulmamalıdır: Cümledeki her bir fiilimsi bir yan cümlecik oluşturur. «Güneş doğunca yola çıkan kervan akşama şehre ulaştı» cümlesinde «doğunca» (zarf-fiil) ve «çıkan» (sıfat-fiil) olmak üzere 2 yan cümlecik, «ulaştı» ise temel cümlenin yüklemidir.
Testten önce bunları bil
- Yüklemdeki eke hemen atlama
Cümle sonundaki -ecek, -miş ekleri çoğunlukla yüklem kipidir; sıfat-fiil ismin önünde aranır.
- Kalıcı isimleri ele
Dondurma, çakmak, dolma gibi sözcükler eylem anlamını yitirdiği için fiilimsi değildir.
- İsimdeki -ken fiilimsi yapmaz
«Çocukken» sözcüğünün kökü isimdir; fiilimsi yalnızca fiil kökünden türer.
- Fiilimsi sayısı yan cümlecik sayısıdır
Cümlede kaç tane fiilimsi bulursan o kadar yan cümlecik vardır.
Kendini dene
Cevaba dokun — neden öyle olduğunu birlikte görelim.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kalın yazılmış sözcük fiilimsi değildir (kalıcı isimdir)?
«Kırılan vazonun parçalarını özenle topladı.» cümlesindeki fiilimsinin türü hangisidir?
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zarf-fiil cümleye «durum» anlamı katmıştır?
«Bilenler bilmeyenlere anlatsın.» cümlesindeki fiilimsilerin türce özelliği nedir?
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde üç farklı fiilimsi türü de (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) bir arada kullanılmıştır?
«Dün akşam bize gelen konuklar erkenden ayrıldı.» cümlesinde kaç tane «yan cümlecik» vardır?
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde «-mış / -miş» eki diğerlerinden farklı bir görevde kullanılmıştır?
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi kökü fiil olmadığı için zarf-fiil «sayılamaz»?
«Otobüs durağa yaklaşınca yolcular sıraya girdi.» cümlesindeki zarf-fiil cümleye hangi anlamı katmıştır?
«Bu kasabada yapılacak çok işimiz var.» cümlesindeki fiilimsinin türü aşağıdakilerden hangisidir?
Alıştırma bitti — –
Sıradaki konu: Cümle türleri.
0/10 · soru cevaplandı