Sözcükte anlam

LGS’de sözcükte anlam nasıl karşımıza çıkar

LGS Türkçe sorularında sözcükte anlam bilgisi çoğunlukla paragraf ve cümle içinde ölçülür. Millî Eğitim Bakanlığı bu sorularda ezber sözlük tanımlarını sormaz; öğrencinin bir sözcüğün paragraftaki bağlamını doğru okuyup okumadığını ölçer.

Sorular «Bu metindeki kalın yazılmış sözle anlatılmak istenen hangisidir?» ya da «Numaralanmış cümlelerin hangisinde ‘açmak’ sözcüğü farklı bir anlamda kullanılmıştır?» gibi kalıplarla hazırlanır.

KısayolLGS’de sözcüğün sözlükteki ilk anlamına değil, parçanın akışı içinde yüklendiği özel göreve odaklan.

Bu sorularda kalın yazılmış söz grubu, yazarın kendi kurduğu özgün bir benzetme olabilir. Bu durumda sözlükte hazır karşılığı aranmaz; metnin anlattığı durum çözümlenir.

Çok anlamlılık ve bağlam ilişkisi

Türkçenin en belirgin zenginliklerinden biri, bir kökün farklı cümlelerde bambaşka anlamlar kazanabilmesidir. Örneğin «bırakmak» fiili bir eşyayı bir yere koymak olabileceği gibi bir alışkanlığı terk etmek veya bir işi sonraya ertelemek anlamına da gelebilir.

Örnek. «Açmak» sözcüğü şu cümlelerde kaç farklı anlamda kullanılmıştır?
1. Kapıyı anahtarla açtı.
2. Bu koyu renk perde odayı hiç açmadı.
3. Yeni açtığı dükkân çok iyi iş yapıyor.
4. Konuyu nihayet babasına açtı.

• 1. cümlede kilitli bir şeyi açık duruma getirmek (gerçek anlam).
• 2. cümlede ferahlık vermek, yakışmak anlamında.
• 3. cümlede bir işletmeyi faaliyete geçirmek anlamında.
• 4. cümlede bir meseleden bahsetmek, konuyu ilk kez dile getirmek anlamında.
• Dört cümlede de birbirinden tamamen farklı dört ayrı anlam vardır.

Cevap4 farklı anlam

Bağlam kuralıCümledeki sözcüğü sil, aklına gelen anlamı onun yerine koy. Anlam bozulmuyorsa tespitin doğrudur.

Gerçek, mecaz ve terim anlamın LGS boyutu

8. sınıf düzeyinde gerçek ve mecaz ayrımı basit sözcüklerden karmaşık edebî cümlelere doğru genişler. Gerçek anlam, nesnel dünyanın fiziksel gerçekliğine dayanır. Mecaz anlam ise zihinsel bir aktarım, duygu durumu veya soyutlama içerir.

• «Geminin gövdesinde derin bir çatlak vardı.» → Fiziksel ayrılma, gerçek anlam.
• «İki arkadaş arasındaki fikir birliğinde ilk çatlak belirdi.» → Anlaşmazlık, mecaz anlam.
• «Sert yatakta uyuyunca belim ağrıdı.» → Dokunmayla anlaşılan katılık, gerçek anlam.
• «Sert tavırlarıyla çevresindekileri kendinden uzaklaştırdı.» → Kırıcı, acımasız davranış, mecaz anlam.

Terim anlam ise özel bir uzmanlık sahasına aittir. Fen bilimlerindeki «ışık yılı», müzikteki «solfej», matematikteki «polinom» gibi sözcükler yalnız o disiplin içinde kesin karşılık bulur. Paragrafta terim geçmesi metnin öğretici veya bilimsel niteliğini gösterir.

Bir sözcük bir cümlede terimken başka bir cümlede mecaz olabilir. «Aramızdaki bağ koptu» cümlesinde «bağ» mecazken, anatomi metninde «kas bağı» terimdir.

Mecazı yakalamak için sözcüğün gerçek anlamını cümleye yerleştir: Ortaya çıkan görüntü gerçek dünyada mümkün değilse sözcük mecazdır. «Bu haber herkesi derinden sarstı» cümlesinde fiziksel bir sarsıntı yoktur; derin bir etki anlatılır.

Sınavda nasıl sorulur: kalın yazılmış söz öbekleri

Bu konunun zorlayıcı soru tiplerinden biri, kalın yazılmış bir ifadenin anlamını sorar. Paragraf yazarı özgün bir düşünceyi dile getirmek için kalıplaşmamış, yepyeni bir söz öbeği kurar.

Örnek. «Genç romancı, ilk kitabında kendi fildişi kulesine kapanmak yerine sokağın sesini dinlemeyi seçmiş.» Bu cümledeki «sokağın sesini dinlemek» sözüyle anlatılmak istenen nedir?

• «Sokak» burada sıradan insanları, günlük hayatı ve halkı simgeler.
• «Sesini dinlemek» ise onların dertlerine, yaşamlarına ve konuşma tarzlarına kulak vermek demektir.
• Yazar soyut teoriler yerine halkın gerçek yaşamını eserine konu edinmiştir.

CevapToplumun ve sıradan insanların gerçek yaşamını eserine yansıtmak

Bu tip sorularda şıkları incelerken sözcüklerin birebir karşılıklarını aramak yanıltıcıdır. Doğru şık, yazarın kurduğu benzetmenin altında yatan ana düşünceyi en yalın Türkçeyle özetleyen seçenektir.

KısayolKalın yazılmış sözün mecazını çözmek için paragraftaki olumlu ya da olumsuz eleştiri yönünü yakala.

Sözcükler arası ilişkiler: eş anlam, zıtlık ve sesteşlik

Anlam ilişkileri sorularında çeldiriciler ince ayrıntılara gizlenebilir. Eş anlamlılıkta bağlam uygunluğu, zıt anlamlılıkta ise kavramın doğrudan karşıtı aranır; olumsuzluk zıtlık sayılmaz.

Bir eylemin olumsuzu (-me/-ma eki almış hâli) asla onun karşıt anlamlısı değildir. Şıklarda olumsuz biçim, zıt anlamlıymış gibi gösterilerek çeldirici yapılabilir.