Ödev sorusu neyi söyler, neyi gizler
Ödev yapmaya başlarken yapılan en büyük hata, soruyu tek bir kez göz ucuyla okuyup doğrudan yazmaya girişmektir. Oysa öğretmenlerin hazırladığı yönergeler iki temel katmandan oluşur: verilen bilgi ve yapılması beklenen eylem.
Verilen bilgi, ödevin çerçevesini çizer; konunun hangi zaman dilimini, hangi kavramını veya hangi metnini ele alacağınızı belirler. İstenen eylem ise sizin o bilgiyle ne yapacağınızı tanımlar.
KısayolYazmaya başlamadan önce soru kökünü ikiye böl: «Bana ne verildi?» ve «Benden tam olarak ne yapmam isteniyor?»
| Soru Bölümü | İşlevi | Tipik İfadeler |
|---|---|---|
| Bağlam / Ön bilgi | Konunun sınırını ve hareket noktasını gösterir | «19. yüzyıl sanayileşme sürecini göz önüne alarak…» |
| Görev eylemi | Sizin yapacağınız zihinsel veya yazılı işlemi bildirir | «Karşılaştırınız», «örneklendiriniz», «çözümleyiniz» |
| Sınırlayıcı koşul | Biçim, uzunluk ya da kaynak sınırını belirtir | «En az üç örnek vererek», «kendi cümlelerinizle» |
Ödev metninde yer alan her sıfat ve sınırlandırıcı sözcük puanlamayı doğrudan etkiler. «Kısaca belirtiniz» denilen yerde beş sayfa yazmak artı puan getirmez.
Soru köklerindeki eylemler ve anlamları
Öğretmenlerin soru kökünde kullandığı fiiller rastgele seçilmez. Her fiil öğrencinin farklı bir düşünme basamağını kullanmasını bekler. «Açıklayınız» dendiğinde yapılan bir işlemle «listeleyiniz» dendiğinde yapılan işlem aynı değildir.
| Yönerge Fiili | Beklenen İşlem | Kaçınılması Gereken Hata |
|---|---|---|
| Listeleyiniz / Sayınız | Maddeler hâlinde, kısa ve net sıralama yapmak | Uzun paragraflar yazarak vakit kaybetmek |
| Tanımlayınız | Kavramın temel özelliklerini ve sınırlarını yazmak | Kişisel yorum veya güncel olay tartışmasına girmek |
| Açıklayınız | Bir şeyin nedenini, nasılını ve mekanizmasını anlatmak | Yalnızca adını anıp geçmek veya liste bırakmak |
| Karşılaştırınız | En az iki durumun benzerlik ve zıtlıklarını ele almak | Sadece bir tarafı anlatıp diğer tarafı unutmak |
| Tartışınız / Değerlendiriniz | Farklı görüşleri kanıtlarla tartıp kendi sonucunu sunmak | Tek taraflı ve dayanaksız kişisel duygu yazmak |
Örnek. Yönerge: «Fotosentez ile hücresel solunum arasındaki temel farkları iki sütunlu bir çizelgeyle karşılaştırınız.» Bu yönergeyi doğru okuyan bir öğrenci ne yapmalıdır?
- Eylem fiili: «karşılaştırınız» — iki sürecin zıt veya ayırt edici yönleri bulunacak.
- Biçim şartı: «iki sütunlu bir çizelgeyle» — düz paragraf yazılmayacak, tablo kurulacak.
- İçerik: fotosentez ve hücresel solunum süreçlerinin ortak olmayan basamakları yazılacak.
CevapFotosentez ve solunumun zıt yönlerini iki sütunlu bir tablo hâlinde listelemelidir.
Eylem kuralı«Açıkla» nedenini anlat der; «özetle» kısalt der; «karşılaştır» benzerlik ve farkı teraziye koy der.
Örtük koşulları ve sınırlandırmaları yakalamak
Sorularda açıkça görünen eylemlerin yanı sıra satır arasında kalan sınırlamalar bulunur. Bu sınırlamaları atlamak, ödevin içeriği çok iyi olsa bile puan kaybettirir.
- Sayısal sınırlamalar: «En az üç örnek veriniz», «200-300 sözcük arasında yazınız», «en fazla iki sayfa».
- Zaman ve dönem sınırları: «Cumhuriyet’in ilk on yılı», «günümüz dünyasından bir olayla bağdaştırarak».
- Yöntem sınırları: «Kaynak göstererek», «kendi cümlelerinizle», «grafik kullanarak».
- Kapsam sınırları: «Yalnızca ekonomik sonuçlarını inceleyiniz» (siyasi ve askeri kısımlara girilmemelidir).
Öğrenci çoğu zaman konuyu çok iyi bildiğini göstermek için soru sınırının dışına taşar. Örneğin ekonomik sonuçlar istendiğinde savaştaki cepheleri ayrıntıyla anlatmak, sorudan uzaklaşıldığı anlamına gelir.
Sorudaki «yalnızca», «özellikle», «en az», «biri hariç» gibi sınır bildiren sözcüklerin altını renkli kalemle çizmek dikkatin dağılmasını önler.
Soruyu kendi cümleleriyle ifade etme tekniği
Karmaşık ve uzun ödev sorularında soruyu doğru anladığınızı denetlemenin en güvenli yolu, soruyu kendi sözcüklerinizle tek bir cümleye dönüştürmektir.
Örnek. Yönerge: «Yenilenebilir enerji kaynaklarının çevreye etkilerini kömür ve petrol gibi fosil yakıtlarla kıyaslayarak Türkiye’nin enerji politikası açısından değerlendiriniz.» Bu sorunun özeti nasıl kurulmalıdır?
- Konu: Yenilenebilir enerji ve fosil yakıtlar.
- Yapılacak eylem 1: Çevre etkilerini kıyaslamak (benzerlik ve farklar).
- Yapılacak eylem 2: Türkiye’nin enerji politikası bağlamında değerlendirme ve yorum yapmak.
- Özet cümle: «Türkiye için yenilenebilir enerjinin çevre avantajlarını fosil yakıtlarla kıyaslayıp öneri sunacağım.»
Cevap«Fosil yakıtlar ile temiz enerjiyi çevre açısından kıyaslayıp Türkiye için önemini yorumlayacağım.»
Bu çeviriyi kafanızda ya da taslak kâğıdının kenarında yaptıktan sonra ödevin taslağını oluşturmaya geçebilirsiniz. Yazma sürecinde her paragrafın bu amaca hizmet edip etmediğini kontrol etmek kolaylaşır.
KısayolSoruyu kendi cümlenle tek satırda yazamıyorsan henüz ne yazacağını tam olarak bilmiyorsun demektir.
Ödev yönergesini üç adımda çözümleme planı
Ödev kâğıdını elinize aldığınızda izleyeceğiniz sistemli bir yol, hem zaman kazandırır hem de yanlış yöne sapmanızı engeller.
| Adım | Yapılacak İşlem | Somut Eylem |
|---|---|---|
| 1. Tara ve Çiz | Soru metnini baştan sona oku, anahtar kavramları işaretle | Konu adı, eylem fiili ve sınır sözcüklerinin altını çiz |
| 2. Parçala | Soruyu alt sorulara ve maddelere böl | Birden fazla soru varsa 1, 2, 3 diye numaralandır |
| 3. Kontrol Listesi Yap | Teslimden önce bakılacak kontrol maddeleri çıkar | «3 örnek var mı?», «Tablo eklendi mi?» kutucukları oluştur |
Ödev teslim edilmeden önce bu plana geri dönülür ve yönergedeki her bir gereksinimin metinde karşılık bulup bulmadığı tek tek denetlenir.
Testten önce bunları bil
- Eylem fiilini doğru tanı
«Açıklayınız» dendiğinde liste yapmak yetersiz kalır; neden ve sonuç mekanizmasını kurmak şarttır.
- Sınır kelimelerini asla atlama
«En az iki kaynak», «en çok 500 kelime» gibi ölçütler puanlamanın ayrılmaz parçasıdır.
- Soru dışına taşarak puan toplayamazsın
Yalnızca ekonomik sonuç istendiyse askeri ayrıntılara girmek metni dağıtır ve gereksiz zaman alır.
- Kendi cümlelerinle teyit et
Soruyu tek bir cümleyle başka birine anlatamıyorsan önce soruyu yeniden oku.
Kendini dene
Cevaba dokun — neden öyle olduğunu birlikte görelim.
Bir ödev yönergesinde «karşılaştırınız» ifadesi geçtiğinde temel olarak ne yapılması beklenir?
«Aşağıdakilerden hangisini listeleyiniz?» yönergesine en uygun yanıt biçimi hangisidir?
«Yenilenebilir enerjinin çevreye katkılarını en az üç örnek vererek açıklayınız.» yönergesinde sınırlayıcı koşul hangisidir?
Bir öğretmen ödevde «kendi cümlelerinizle özetleyiniz» şartı koyduysa hangisi puan kaybına yol açar?
«19. yüzyıl Osmanlı eğitim reformlarını nedenleriyle tartışınız.» sorusunda odaklanılması gereken dönem hangisidir?
Ödev yönergesinde «tanımlayınız» fiili yer alıyorsa öncelikle ne yapılmalıdır?
Ödevi yazmaya başlamadan önce yapılacak en doğru ilk adım hangisidir?
«Yalnızca ekonomik sonuçları inceleyiniz» diyen bir soruya askeri başarıları yazmak neye yol açar?
Çok parçalı bir ödev sorusunu çözerken aşağıdakilerden hangisi en yararlı yöntemdir?
Yönergedeki «değerlendiriniz / tartışınız» fiili öğrencinin hangi becerisini ölçmeyi hedefler?
Alıştırma bitti — –
Sıradaki konu: İstenen sonucu yazmak.
0/10 · soru cevaplandı