Deyimler ve atasözleri

Deyim nedir ve temel özellikleri nelerdir

Bir durumu, duyguyu ya da kavramı daha etkili, canlı ve çarpıcı bir dille anlatmak için en az iki sözcüğün bir araya gelmesiyle oluşan kalıplaşmış söz öbeklerine deyim denir. Deyimler dilin mecaz zenginliğini yansıtan en önemli kültür hazinelerindendir.

Deyimlerin büyük çoğunluğu kendi gerçek anlamlarından sıyrılarak büsbütün mecaz anlam kazanmıştır. «Etekleri zil çalmak» deyiminde ne etek ne de zil vardır; çok sevinçli ve telaşlı bir mutluluk hâli anlatılır.

KısayolDeyimler bir kural ya da öğüt bildirmez; yalnızca anlık veya süreğen bir durumu, duyguyu ya da tavrı resmeder.

Deyimler mastar hâlinde («göze girmek», «küplere binmek») ifade edilse de cümle içinde kişiye ve zamana göre çekimlenir: «Öğretmenin gözüne girdi».

Atasözü nedir: ataların yüzyıllık öğüdü

Halkın yüzyıllar boyunca edindiği derin tecrübelere, bilgece gözlemlere ve ahlaki değerlere dayanan; topluma ders, öğüt veya yol gösterme amacı taşıyan kalıplaşmış özlü sözlere atasözü denir.

Atasözleri tam bir cümle yapısındadır ve genel geçer bir hayat kuralını kesin bir hükümle bildirir. Söyleyeni belli değildir; milletin ortak hafızasından süzülerek günümüze ulaşmıştır.

Örnek. «Bugünün işini yarına bırakma.» ve «Damlaya damlaya göl olur.» atasözlerini gerçek ve mecaz anlam açısından inceleyiniz.

• «Bugünün işini yarına bırakma» cümlesinde hiçbir mecaz yoktur; doğrudan zamanı iyi kullanma öğüdü verir (gerçek anlamlı).
• «Damlaya damlaya göl olur» cümlesinde ise küçük tasarrufların ve emeklerin zamanla büyük birikimlere dönüşeceği su damlası metaforuyla anlatılmıştır (mecaz anlamlı).

CevapBirincisi doğrudan gerçek anlamlı, ikincisi mecaz anlamlı atasözüdür.

Öğüt kuralıCümle sana «şöyle yap, böyle yapma» diye hayat dersi veriyorsa atasözüdür; yalnızca bir ruh hâlini anlatıyorsa deyimdir.

Deyim ile atasözü arasındaki kesin farklar

Okul sınavlarında ve günlük dilde bu iki kavram sıkça birbirinin yerine kullanılır. Oysa yapısal ve anlamsal açıdan aralarında çok belirgin çizgiler vardır.

Örnek. «İki ayağı bir pabuca girmek» ile «Acele işe şeytan karışır» sözlerini karşılaştırarak türlerini bulunuz.

• «İki ayağı bir pabuca girmek» bir telaş ve sıkışıklık durumunu tasvir eder; bir ders ya da hayat kuralı vermez, deyimdir.
• «Acele işe şeytan karışır» ise acele edilmemesi gerektiğini, sabırlı davranmanın önemini öğütleyen genel bir kural bildirir, atasözüdür.

Cevapİlki deyim, ikincisi atasözüdür.

Bazı deyimler cümle biçiminde kalıplaşmıştır («Atı alan Üsküdar’ı geçti», «Dostlar alışverişte görsün»); ancak yine de öğüt vermedikleri için deyim sayılırlar.

Kalıplaşma kuralı ve yapılan hatalar

Hem deyimlerin hem atasözlerinin en katı kuralı sözcüklerinin kesinlikle değiştirilemez oluşudur. Deyim ya da atasözünde geçen bir kelimenin yerine eş anlamlısını bile koysanız anlatım bozukluğu doğar.

• «Kara haber tez duyulur» yerine «Siyah haber çabuk duyulur» denemez.
• «Başı göğe ermek» yerine «Kafası göğe ermek» demek kalıbı bozar.
• «Göz boyamak» yerine «Göz cilalamak» söylenemez.
• «Damlaya damlaya göl olur» yerine «Aka aka nehir olur» yazılamaz.

Sınavlarda anlatım bozukluğu sorularının bir kısmı bu kalıp bozma tuzağından çıkar: «Bütün uyarılara rağmen kendi bildiğini okumaktan vazgeçmedi» cümlesinde kalıp doğrudur; ancak «kendi bildiğini söyledi» denirse kalıp bozulur.

KısayolAtasözü ve deyim donmuş buz gibidir; tek bir harfi ya da sözcüğü eritilip değiştirilemez.

Özdeyişler (vecizeler): söyleyeni belli bilge sözler

Bir düşünceyi, duyguyu veya felsefi ilkeyi en özlü ve çarpıcı biçimde dile getiren, söyleyeni veya yazarı kesin olarak bilinen sözlere özdeyiş (vecize) denir.

Özdeyişler atasözlerine çok benzer; ikisi de bilgece bir öğüt ve fikir taşır. Ancak atasözleri anonimdir (halkın ortak malıdır), özdeyişlerin ise sahibi tarihte bellidir.