Söz öbekleri

Söz öbeği nedir ve neden kurulur

Türkçede tek bir sözcüğün karşılamaya yetmediği durumları, nesneleri veya duyguları ifade etmek için birden çok sözcük yan yana gelerek söz öbeği (kelime grubu) oluşturur. Söz öbeği oluşturan sözcükler cümle içinde tek bir kavram gibi davranır ve ögelerine ayrılırken bölünmez.

Cümledeki «ağır ağır», «sabaha doğru», «aslan gibi çocuk», «çıt çıkarmadan» gibi yapılar birer söz öbeğidir. Bu yapılar anlatıma canlılık katar, anlamı pekiştirir ya da sözcükler arasında anlam köprüleri kurar.

KısayolSöz öbeğini oluşturan sözcükler tek bir anlama hizmet eder; cümlenin ögeleri bulunurken veya anlam çözümlenirken asla birbirinden koparılmaz.

Söz öbeğinde yer alan sözcüklerin sırası çoğunlukla kalıplaşmıştır. «Gide gele» yerine «gele gide» demek Türkçenin anlatım doğallığına uymaz.

İkilemeler ve kuruluş yolları

Anlatımı daha etkili kılmak, anlamı pekiştirmek veya zenginleştirmek amacıyla iki sözcüğün belirli kurallarla bir arada kullanılmasına ikileme denir. İkilemeler Türkçede sözcük hazinesinin en yaratıcı alanlarından biridir.

Örnek. Aşağıdaki ikilemelerin kuruluş yollarını belirleyin:
1. Gece gündüz durmadan çalıştı.
2. Üstünde eski püskü bir ceket vardı.

• 1. cümlede «gece» ile «gündüz» birbirinin zıt anlamlısıdır; zıt anlamlı sözcüklerle kurulmuştur.
• 2. cümlede «eski» anlamlıdır ancak «püskü» tek başına kullanılmaz; biri anlamlı biri anlamsız sözcükle kurulmuştur.

Cevap1: Zıt anlamlı sözcüklerle; 2: Biri anlamlı biri anlamsız sözcükle.

Yazım kuralıİkilemeler her zaman ayrı yazılır ve sözcüklerin arasına asla hiçbir noktalama işareti (virgül, kısa çizgi) konmaz.

Yansıma sözcükler ve yansıma öbekleri

Doğadaki canlı ya da cansız varlıkların çıkardığı seslerin taklit edilmesiyle oluşan sözcüklere yansıma sözcük denir. Yansıma sözcüğün temeli mutlaka işitme duyusuna dayanmalıdır.

• Su ve sıvı sesleri: «şırıl şırıl», «şıp şıp», «fokur fokur», «lıkır lıkır».
• Kırılma ve çarpma sesleri: «çat», «pat», «küt», «güm», «çatır çutur».
• Hayvan sesleri: «hav hav», «miyav», «vız vız», «meleme».
• İnsan sesleri: «kıkır kıkır», «horul horul», «hıçkırık».

Örnek. «Güneş pırıl pırıl parlıyordu.» ve «Dere şırıl şırıl akıyordu.» cümlelerindeki ikilemelerden hangisi yansımadır?

• «Pırıl pırıl» görme duyusuna hitap eder; ışıltıyı anlatır, bir ses taklidi değildir, yansıma sayılamaz.
• «Şırıl şırıl» ise suyun akarken çıkardığı sesin harflere dökülmüş taklididir; işitme duyusuna dayanır.

Cevap«Şırıl şırıl» yansımadır; «pırıl pırıl» yansıma değildir.

Işıltı, renk ve koku bildiren sözcükler (pırıl pırıl, ışıl ışıl, mis gibi) duyma duyusuna dayanmadığı için kesinlikle yansıma sözcük değildir.

Yansıma sözcüklerden ek alarak yeni sözcükler türetilir: «şırıl» → «şırıldamak», «çatır» → «çatırdamak», «vız» → «vızıldamak». Bu türemiş fiiller de ses taklidine dayandığı için yansıma kökenli sayılır.

Edat (ilgeç) öbekleri ve cümleye kattıkları anlamlar

Tek başına anlamı olmayan; ancak kendinden önceki sözcükle birleşerek cümle içinde anlam ilgisi kuran sözcüklere edat denir. Edatın bir sözcükle birleşmesiyle oluşan bütüne edat öbeği adı verilir.

Edat öbekleri cümlede çoğunlukla sıfat (nasıl nesne?) veya zarf (nasıl/ne zaman yapıldı?) görevinde kullanılır. «Aslan gibi çocuk» sıfat görevi görürken, «Aslan gibi dövüştü» zarf görevi görür.

KısayolEdat öbeğinin görevini bulmak için bağlandığı sözcüğe bak: isme bağlanırsa sıfat, fiile bağlanırsa zarftır.

Söz öbeklerinde anlam kayması ve kalıplaşma

Bazı söz öbekleri zaman içinde sözcüklerin gerçek anlamlarından sıyrılarak büsbütün mecazi bir yapıya kavuşur. «Göz ucuyla bakmak», «ayak diremek», «çantada keklik saymak» gibi ifadelerde sözcükler tek tek düşünüldüğünde anlamsızlaşır.

Bu tür öbekler anlatıma yoğunluk kazandırır. Okuma parçalarında veya sınavlarda söz öbeğinin anlamını bulmak için cümleden çıkarıldığında doğan anlam boşluğu incelenir.

Söz öbeğinin kalıbı bozulamaz; sözcüklerin yerine eş anlamlıları dahi getirilemez («ayak diremek» yerine «bacak diremek» denemez).