Sözcükte anlam

Sözcüğün anlamı cümlede belli olur

Bir sözcüğün sözlükte birden çok anlamı bulunabilir. Hangisinin kastedildiğini cümle belirler. «Yüz» sözcüğü tek başına sayı da olabilir, insanın yüzü de, «yüzmek» fiilinin kökü de.

Bu yüzden anlam sorularında önce kalın yazılmış sözcüğün çevresindeki sözcüklere bakılır. «Taş» sözcüğü «Çocuk taşı havuza attı» cümlesinde bir nesnedir; «Taş gibi bir adam» söyleyişinde ise sertliği anlatır.

KısayolSözcüğün anlamını tek başına değil, cümledeki komşu sözcüklerle birlikte oku.

Gerçek, yan ve mecaz anlam

Gerçek anlam, sözcüğü duyunca aklımıza ilk gelen anlamdır. «Soğuk su içtim» cümlesinde «soğuk» sıcaklığı düşük olan bir şeyi anlatır; bu gerçek anlamdır.

Yan anlam, gerçek anlamla ilgisi sürüp başka bir şey için de kullanılan anlamdır. İnsanın «ayağı» vardır; benzer biçim ya da iş yüzünden masanın, dağın, yatağın da «ayağı» olur. Sözlükte bu anlamlar ayrı maddeler olarak sıralanır.

Mecaz anlam ise sözcüğün gerçek anlamından tamamen uzaklaşıp benzetme yoluyla başka bir şeyi anlatmasıdır. «Soğuk bir bakış» dediğimizde bakışın sıcaklığı yoktur; bakışın ilgisizliğini anlatırız.

Örnek. «Soğuk bir kış geçirdik.» ve «Bana soğuk davrandı.» cümlelerinde «soğuk» sözcüğünün anlamlarını bulun.

• Birinci cümlede soğuk, havanın sıcaklığını anlatır; sözcük asıl anlamındadır.
• İkinci cümlede davranışın sıcaklığı ölçülmez; ilgisizlik anlatılmak istenir. Bu benzetme yoluyla kazanılmış bir anlamdır.

CevapBirincide gerçek anlam, ikincide mecaz anlam

• «Çocuğun elleri üşüdü» → gerçek anlam.
• «Saatin akrebi durdu» → akrep hayvanı değil; saatin ibresi, yan anlam.
• «Sözleri kalbimi kırdı» → kalp bir cam değil; incinmek anlatılır, mecaz anlam.
• «Dağın eteğinde kamp kurduk» → yan anlam.

Yan anlamla mecaz anlam sık karışır. Bir fark: yan anlamda gerçek anlama yakın bir nesne vardır (masanın ayağı); mecazda ise anlam soyutlaşır, benzetme açıktır (tatlı söz).

Terim anlam, somut ve soyut sözcükler

Terim, belli bir bilim, sanat ya da meslek alanındaki kavramı karşılayan sözcüktür. Aynı sözcük günlük dilde başka, o alanda başka anlam taşıyabilir. «Kök» günlük dilde bitkinin kökü; dil bilgisinde ise eklerden ayrılan en küçük anlamlı parçadır.

Somut sözcükler beş duyudan biriyle algılanan varlıkları (masa, rüzgâr, kokulu çiçek), soyut sözcükler ise yalnız akılla, duyguyla kavranan varlıkları (sevgi, korku, düşünce, özgürlük) anlatır.

KısayolGözle görülür, elle tutulur, kulakla duyulur ya da tadılırsa somut; yalnız düşünülür ve hissedilirse soyuttur.

Bir de kapsam ilişkisi vardır. Genel sözcük birçok varlığı içine alır («meyve»), özel sözcük bunlardan yalnız birini gösterir («elma»). «Hayvan» sözcüğü «kedi» ya da «serçe»den geneldir.

Sözcükler arası anlam ilişkisi

Eş anlamlı sözcükler yazılışları farklı, anlamları aynı ya da çok yakın olan sözcüklerdir: çabuk – tez, yüz – çehre, hızlı – süratli. Eş anlamlı sözcükler her cümlede birbirinin yerine kullanılamaz; cümleye uyup uymadığına bakılır.

Zıt anlamlı (karşıt anlamlı) sözcükler anlamca birbirinin tersi olan sözcüklerdir: uzun – kısa, ileri – geri, cömert – cimri. Zıtlık aynı kavram üzerinde olmalıdır; «sıcak»ın zıttı «soğuk»tur, «ılık» değil.

Eş sesli (sesteş) sözcükler yazılışı ve okunuşu aynı, anlamları ayrı olan sözcüklerdir: yaz (mevsim) – yaz (yazmak), çay (içecek) – çay (akarsu), al (renk) – al (almak).

Örnek. «Köyün yanından geçen çayda balık tuttuk.» ve «Akşam çay içtik.» cümlelerinde «çay» sözcüğü hangi ilişkiyi gösterir?

• Birinci cümlede balık tutulan yer akarsudur; çay «akarsu» anlamındadır.
• İkinci cümlede içilen şey içecektir.
• Yazılışı aynı, anlamları ayrı iki sözcük vardır.

CevapEş sesli sözcük

HatırlatmaEş anlamlıda yazılış ayrı, eş seslide yazılış aynıdır. Anlam eş anlamlıda aynı, eş seslide ayrıdır.

Soruda anlamı nasıl bulursun

Sözcükte anlam sorularında genellikle bir cümle ve kalın yazılmış sözcük verilir; sözcüğün hangi anlamda kullanıldığı ya da başka cümledeki kullanımıyla ilişkisi sorulur.

• Sözcüğü cümleden çıkar, yerine anlamını yaz. Cümle bozulmuyorsa o anlam doğrudur.
• Sözcüğün gerçek anlamını söyle: o anlamla cümle mantıklı mı? Değilse yan ya da mecaz anlamdadır.
• Şıkların hepsinde aynı sözcük geçiyorsa her şıkta ayrı bir anlam aranır.
• Soru «farklı» ya da «aynı» diyorsa önce kökte ne istendiğini işaretle.

Örnek. Hangi cümlede «göz» sözcüğü gerçek anlamda kullanılmıştır? (A) Çekmecenin gözünde anahtar var. (B) Gözlerim çok yoruldu. (C) Pınarın gözü kurumuş. (D) Gözü kapıda kaldı.

• Gerçek anlam: görme organı.
• A’da çekmecenin bölmesi anlatılır: yan anlam. C’de suyun çıktığı yer: yan anlam. D’de «beklemek» anlamı var: mecaz.
• B’de görme organı kastedilir.

CevapB

Sözcüğün anlamı kalıp söz içinde (deyim) değişir. «Gözü kapıda kalmak» deyiminde göz organı anlamını yitirmiştir; bu konu «Deyimler ve atasözleri»nde ayrıca işlenir.

Türkçe sözcüklerin çoğu çok anlamlıdır ve bu anlamların hepsi bağlama göre canlanır. Bu yüzden sözcük listesi ezberlemek yerine her yeni sözcüğü bir cümle içinde görmek kalıcıdır.