Sözcükte anlam

TYT’de sözcükte anlamın ağırlığı ve soru kalıpları

TYT, YKS’nin ilk oturumudur; 165 dakikada 120 soru sorulur. TYT Türkçe testinde sözcük düzeyindeki anlam soruları genellikle testin başında yer alır. Bu sorular dikkat ve hız gerektirir.

Bu sorularda sözcüğün sözlük tanımından çok, edebî veya düşünsel yoğunluğu yüksek bir metin içindeki bağlamsal işlevi yoklanır.

KısayolTYT’de sözcük soruları paragrafın özeti gibidir; metnin felsefi tonunu yakalamadan şıkka atlama.

Bu sorularda çeldirici şık, sözcüğün ilk akla gelen sözlük karşılığı olabilir; doğru yanıt ise yazarın o metne özgü yüklediği anlamdır.

Ayraç (parantez) içi anlam uyuşmazlığı

TYT’de karşılaşılan soru modellerinden biri, parça içine serpiştirilmiş beş numaralanmış sözcük ve her birinin ardına eklenmiş parantez içi açıklamalardır. Soru kökü «Hangisi ayraç içindeki anlamıyla uyuşmamaktadır?» şeklindedir.

Bu tip sorularda sözcük tek başına doğru bir kavramla eşleştirilmiş gibi görünebilir. Ancak o kavramı cümledeki yerine koyduğunuzda cümlenin mantığı bozuluyorsa uyuşmazlık vardır.

Örnek. «Yazar, çağının sancılarını (I: acılarını) eserinde derinlemesine işlerken okuru da bu hesaplaşmaya (II: yüzleşmeye) ortak ediyor. Toplumsal gerçekleri yalın bir dille aktarmakla kalmıyor, onları estetize ederek (III: sıradanlaştırarak) ölümsüz kılıyor.» Numaralanmış yerlerden hangisi ayraç içindeki anlamla uyuşmaz?

• I numarada sancı → acı, sıkıntı anlamındadır; metne uygundur.
• II numarada hesaplaşma → yüzleşme, muhasebe etme anlamındadır; metne uygundur.
• III numarada estetize etmek → güzelleştirmek, sanat katına yükseltmektir; «sıradanlaştırmak» ise bunun tam zıttıdır.

CevapIII numaralı söz (estetize etmek sıradanlaştırmak değil, sanat değerine ulaştırmaktır).

Ayraç tekniğiAyraçtaki ifadeyi metindeki sözcüğün üstüne yapıştır. Cümle pürüzsüz akıyorsa uyumludur, anlam kırılıyorsa yanıt odur.

Boşluk doldurma: metnin mantıksal örgüsü

İki ya da üç boşluklu TYT sorularında şıklar arasında kaybolmamak için yöntemli yaklaşmak gerekir. Birinci boşluğa şıklardaki sözcüklerin neredeyse hepsi yakışabilir; asıl eleyici olan ikinci ve üçüncü boşluktur.

Boşluğa gelecek sözcüğün olumlu ya da olumsuz değer taşıması da belirleyicidir: Cümle övgüyle ilerliyorsa boşluğa olumsuz çağrışımlı bir sözcük gelmez; karşıtlık bağlacı varsa yön değişir.

Örnek. «Bilim insanları doğadaki karmaşık süreçleri ---- için kuramlar geliştirir; ancak bu kuramlar her yeni bulguyla birlikte yeniden ---- zorundadır.» Boşluklara sırasıyla hangi sözcükler gelmelidir?

• İlk boşluk için «anlamak», «açıklamak», «incelemek» gibi sözcükler adaydır.
• «Ancak» karşıtlık bağlacından sonra kuramların mutlak kalamayacağı, değişime açık olduğu vurgulanıyor.
• İkinci boşluğa «sınanmak» ya da «gözden geçirilmek» uyar; «onaylanmak» metnin eleştirel mantığına uymaz.

Cevapaçıklamak – gözden geçirilmek

Anlamsal aktarmalar ve somutlaştırma

Edebî metinlerde dilin zenginleştiği alanlardan biri anlam aktarmalarıdır. Yazar anlatımı güçlendirmek için duyuları birbirine karıştırır veya doğa ile insan arasında nitelik değiş tokuşu yapar.

• Duyular arası aktarma: Bir duyuya ait kavramın başka duyuya taşınması («acı bir çığlık» [tatma → işitme], «tatlı bir koku» [tatma → koklama]).
• İnsandan doğaya aktarma (kişileştirme): «Hırçın dalgalar sahili dövüyordu.»
• Doğadan insana aktarma: «Pişkin bir tavırla gülümsedi.»
• Somutlaştırma: Soyut bir kavramı (umut, keder, zaman) somut bir nesne gibi algılatmak («Umutlarını bir ipe asıp bekledi»).
• Soyutlaştırma: Somut bir kavramı soyut bir anlama büründürmek («Bu işte onun da parmağı var» [parmak → etki/rol]).

KısayolDuyu aktarımında iki ayrı fiziksel duyu organını tespit et: biri asıl, diğeri ödünç alınan organdır.

Somutlaştırma sorularında benzetme ögesine dikkat edin: soyut bir duygu elle tutulur, gözle görülür bir cisme dönüştürülmüşse somutlaştırma yapılmıştır.

ÖSYM’nin imgesel söz öbekleri stratejisi

Paragrafta geçen «edebiyatın kılcal damarları», «kendi sesini aramak», «zamanın değirmeninde öğütülmek» gibi ifadeler yazarın felsefi duruşunu özetler. Bu tür söz grupları, yazarın anlatmak istediği soyut bir fikri okurun zihninde canlandırmak için kurduğu özgün metaforlardır.

Bu ifadeleri çözümlerken metindeki temel tartışma konusunu belirlemek gerekir. Eğer metin edebiyatın kalıcılığından bahsediyorsa «zamanın değirmeni» sözü kalıcı olamayan, unutulan eserleri kasteder. Parçanın ana fikriyle doğrudan örtüşmeyen bir şık ne kadar cazip görünürse görünsün elenmelidir.

Sınav anında kalın yazılmış ifadenin yalnızca o cümlesini okumak en tehlikeli tuzaktır; sözün gerçek hedefi her zaman paragrafın ana düşüncesinde gizlidir.