Bileşik kelimeler

Şu an: iki kural, bütün sistem

KısayolSon parça kelimenin kendisidir. Anlamı o verir, artikeli o verir. Öndeki parçalar sadece tarif eder.

Türkçe de aynı işi yapıyor, sadece araya boşluk koyarak: «el çantası», «hastane odası». Almanca boşluğu siliyor ve tek kelime yazıyor. Yapı değişmiyor, yazım değişiyor.

• die Hand + der Schuh el + ayakkabı = DER HANDSCHUH · ELDİVEN
• die Hand + die Tasche el + çanta = DIE HANDTASCHE · EL ÇANTASI
• die Hand + das Tuch el + bez = DAS HANDTUCH · HAVLU

Üçünün de başı aynı: Hand, dişil. Ama artikelleri farklı — çünkü artikeli baş değil son parça belirliyor: der Schuh · die Tasche · das Tuch.

Bu kural istisnasız çalışıyor. A2’den sonra karşına çıkacak her uzun kelimede artikeli tahmin edebilirsin — tek yapman gereken son parçayı tanımak.

Anlam da sondan okunuyor

Aynı iki kelime, ters sırada dizilince bambaşka şey oluyor. Bunu bir kez gördüğünde kural içselleşiyor:

Uzun kelimeyi okuma yöntemi bu yüzden hep aynı: sondan başla, geriye doğru oku.

• Geschwindigkeitsbegrenzung hız sınırlaması BEGRENZUNG = SINIRLAMA → GESCHWINDIGKEIT = HIZ
• Krankenhausaufenthalt hastanede kalış AUFENTHALT = KALIŞ → KRANKENHAUS = HASTANE
• Arbeitserlaubnis çalışma izni ERLAUBNIS = İZİN → ARBEIT = İŞ

Aradaki s, n ve e — «Fugenlaut»

Bazı bileşiklerde parçalar arasında fazladan bir harf duruyor: Arbeitszimmer, Krankenhaus, Hundefutter. Bunun anlamı yok — sadece telaffuzu kolaylaştırıyor.

Sadece isimler değil: fiil ve sıfat da birleşiyor

Bileşiğin ilk parçası isim olmak zorunda değil. Almanca fiil kökü, sıfat, edat — hepsini kullanıyor:

Ekle kelime türetmek — kelime hazineni ikiye katlayan yer

Bileşiğin yanında ikinci bir mekanizma var: ek. Bir kelimeyi bildiğinde ondan türeyen dört beş kelimeyi de bedavaya alıyorsun.

Tek bir kökten neler çıktığını görmek bu sistemi anlatmanın en iyi yolu — Arbeit (iş):

• arbeiten — çalışmak
• der Arbeiter · die Arbeiterin — işçi
• der Arbeitgeber — işveren (iş + veren)
• der Arbeitnehmer — çalışan (iş + alan)
• arbeitslos — işsiz
• die Arbeitslosigkeit — işsizlik
• der Arbeitsplatz — iş yeri
• die Arbeitserlaubnis — çalışma izni

Sekiz kelime, tek kök. Bunları tek tek ezberlemedin — bir tanesini bildin, yedisini kurdun. A2’den sonra kelime hazinen böyle büyüyor.

Kimsenin söylemediği kısım: parçalamayı yanlış yerden yapmak

Uzun kelimeyi parçalarken en sık yapılan hata yanlış yerden kesmek. İpucu: Almanca kelimeler -ung · -heit · -keit · -schaft · -platz · -zimmer · -haus gibi tanıdık uçlarla biter. Önce onu bul, sonra geriye doğru kes.

İkinci hata: her uzun kelimeyi bileşik sanmak. Versicherung · Entschuldigung · Verabredung bileşik değil, türetilmiş kelimeler — ön ek + kök + son ek. Onlarda son parçayı değil son eki ararsın: -ung gördüysen artikel die.

Pratikte tek soru şu: sondaki parça tek başına bir kelime mi? Platz evet → bileşik. -ung hayır → türetilmiş. İkisinde de artikel sondan okunuyor, yani sonuç değişmiyor.

Bu hafta ne yapacaksın

Bu, A2’nin son konusu ve ilginç bir yanı var: alıştırması sokakta yapılıyor.

• Bir Alman market rafına bak (ya da fotoğrafına). Gördüğün her uzun kelimeyi sondan başlayarak parçala.
• Artikeli önce tahmin et, sonra kontrol et. Son parçayı biliyorsan bilmen gerekiyor.
• Bildiğin bir kelimeyi seç (Haus · Arbeit · Fahr-) ve ondan türeyen beş kelime yaz.
• Yeni bir uzun kelime öğrendiğinde parçalarıyla birlikte deftere yaz: die Aufenthaltserlaubnis = Aufenthalt + Erlaubnis. Tek parça yazarsan unutursun, parçalı yazarsan sistemi öğrenirsin.

A2 bitti. Buradan sonrası B1: fiile yapışan edatlar, dolaylı anlatım ve Konjunktiv. Ama önce bu on bir konuyu A2 yolunda bir kez daha gözden geçir — hepsi sırayla duruyor.