Präteritum

Şu an: iki geçmiş zaman, tek anlam

KısayolKonuşurken Perfekt kullan — ama sein · haben · können · müssen · wollen · dürfen altısında Präteritum. Bu altısı zaten en çok kullandıkların.

Türkçede tek geçmiş zaman eki var: -di. Almancada iki tane ve anlamları aynı. Bu, Türkçeden gelen herkesi şaşırtıyor çünkü «aralarında ne fark var» sorusunun cevabı «anlamca hiç» — fark nerede kullanıldıkları.

• Ich habe gearbeitet. Çalıştım. PERFEKT · KONUŞMA DİLİ
• Ich arbeitete. Çalıştım. PRÄTERITUM · YAZI DİLİ

İkisi de doğru, ikisi de aynı şeyi söylüyor. Ama bir Alman arkadaşına Ich arbeitete gestern dersen kulağa kitaptan okunmuş gibi gelir — masalda, haberde, romanda kullanılan biçim odur.

Bu ayrım Almanya’nın güneyinde ve kuzeyinde farklı yaşanıyor: kuzeyde Präteritum konuşmada da duyulur, güneyde (Bavyera, Avusturya) neredeyse hiç kullanılmaz. Sen ortada dur: aşağıdaki altı fiil hariç konuşurken Perfekt.

Ezberlenecek altı fiil — konuşurken de Präteritum

Kuralın istisnası bu altısı. Ve tesadüf değil: bunlar Almancada en sık kullanılan fiiller. Perfekt’leri hem uzun hem kulağa ağır geliyor, o yüzden dil kestirmeyi seçmiş.

Modal fiiller Präteritum’da da ich ve er satırında ek almaz: ich konnte / er konnte. Diğerleri normal ek alır — du konntest · wir konnten · ihr konntet.

Düzenli fiilin Präteritum’u: kök + -te

Yazı diline geçtiğinde ihtiyacın olacak. Düzenli fiiller kolay: köke -te ekleyip kişi ekini üstüne koyuyorsun.

Düzensiz fiiller ise kök ünlüsünü değiştirir ve -te almaz. Bunlar liste hâlinde ezberlenir, ama A2’de sana lazım olacak olanlar bir avuç:

• gehen → ging gitmek → gitti ICH GING · ER GING
• kommen → kam gelmek → geldi ICH KAM · ER KAM
• geben → gab vermek → verdi ICH GAB · ER GAB
• fahren → fuhr gitmek (araçla) ICH FUHR · ER FUHR
• sehen → sah görmek → gördü ICH SAH · ER SAH
• werden → wurde olmak → oldu ICH WURDE · ER WURDE

Bu altısını da şimdilik tanımak yeter — üretmen gerekmiyor. Haber okurken, masal dinlerken karşına çıkacak ve «bu bir geçmiş zaman» diyebilmen kâfi.

Hangi zaman nerede — tek tablo

almancaabc’nin «Zeitengebrauch» dediği kısım. Karar ağacı aslında çok kısa:

Kimsenin söylemediği kısım: iki zaman aynı cümlede

Ders kitapları «konuşmada Perfekt, yazıda Präteritum» der ve bırakır. Gerçek konuşmada olan şu: ikisi aynı cümlede yan yana geliyor ve bu tamamen normal.

Kural karışmıyor — her fiil kendi kuralına bakıyor. sein ve modal fiil Präteritum, diğerleri Perfekt. Aynı cümlede ikisini birden kullandığında Almanca kulağı bunu hiç yadırgamaz; aksine doğal duyar.

İkinci örnekteki weil yan cümlesinde fiilin sona gittiğine dikkat et — üstelik Perfekt’in iki parçası birden sona gidiyor: gearbeitet habe. Yan cümlede fiil sırasını unuttuysan weil sayfasına dön.

Bu hafta ne yapacaksın

Präteritum’u üretmeyi öğrenmene gerek yok — altı fiili refleks yapman yeter. Onlar oturunca Almancan bir anda daha doğal duyulur.

• Her akşam üç cümleyle günü anlat, ama ilk cümle mutlaka war ya da hatte ile başlasın: Ich war müde. Ich hatte viel Arbeit.
• Sonraki cümleleri Perfekt’le kur: Ich habe zwei Stunden gelernt.
• Bir «zorunluluk» cümlesi ekle: Ich musste früh aufstehen.
• Haftada bir kez altı modal fiilin Präteritum’unu yaz — konnte · musste · wollte · durfte · sollte · mochte.
• Almanca bir haber başlığı oku ve içindeki Präteritum fiilleri işaretle. Üretmiyorsun, tanıyorsun.

Sırada mekân var: wo mu wohin mu — Almancanın «nerede / nereye» ayrımı ve o ayrımı hâlle nasıl gösterdiği.